Nuce Logo

وەرگێرانى: ئیسماعیل تەها

پەیمانگەى ئیتاڵى بۆ شیکارى پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لە راپۆرتێکدا تیشک دەخاتە سەر رۆڵى تێکەڵەى هێزە هەرێمى و نێودەوڵەتییەکان لە پێش هەموویانەوە تورکیا و ئەمەریکا لە سۆماڵ، لەو راپۆرتەدا تیش دەخاتە سەر ئاڵۆزییەکانى نێوان سۆماڵ و هەرێمى سۆمالیلاند، ململانێ ناوخۆییەکانى سۆدان، کاریگەرى لەسەر دۆخى گشتى لەو کیشوەرە.

لە چوارچێوەى رەوانەکردنى پێداویستى پێشکەوتووی سەربازیى و بەهێزکردنى ئامادەیى لە مەقدیشۆ و دەریاکانى ئەو هەرێمە ئەنقەرە جەخت لەسەر هەوڵەکانى بۆ قووڵکردنەوەى هەژموونى دەریایى و لۆجستى لە نێوان ئەفریقیا و رۆژهەڵاتى ناوەڕاست دەکاتەوە، لە بەرانبەردا واشنتن بایەخى خۆى بە هەستیارتر بەرانبەر ئەو ناوچەیە دەردەخات, سەرەڕاى ئاراستەى گشتى کە بەرەو لە ریشە هەڵکێشانى رۆڵى دەرەکى هەیە، کە بایەخى تەواو بە گەروى باب مەندەب و هەڕەشەکانى بزووتنەوەى گەنجان و رێکخراوى تیرۆرستى داعش دەدات.

لە راپۆرتەکە گفتوگۆ لەسەر ئاڵۆزییەکان سۆماڵ کراوە، لەوانە پرسى سۆماڵیلاند و لێکەوتەکانى ئەگەرى دانپێدانى و کێبڕکێى ئەسیوبى لەسەر دەروازە دەریارییەکان و رۆڵى گەشەکردووى میسر وەک لایەنێکى پاڵپشتى مەقدیشۆ.

یەکێک لە تمووحەکانى تورکیا و لێکدانەوەکانى ئەمەریکا و بەرژەوەندییە تێکەڵەکانى ئەفریقیا دەرکەوتى سۆماڵە وەک گۆڕەپانى ململانێى هەژموونى نێودەوڵەتییە، کە پڕۆژە ستراتیژییەکان یەکترى دەگرێتەوە، لە هەمان کاتیش تەقینەوەى مەترسیەکان لە ئارادایە.

هەژموونى نێودەوڵەتى

ئاسۆى ناوچەکە تاوەکوو ئێستا تاڕادەیەک تاریکە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا لە پێشەوەیە بۆ راکێشاى سەرنجى ژمارەیەک هێزى دەرەکى، لەسەرەتاى مانگى حوزەیرانى (2025) فڕۆکەى T-129 ئاتاى تورکى و ناوەندە سەربازییەکانى دیکە چاودێرى بەندەرى مەقدیشۆ و ئاستى بەرەوپێشچوون و قووڵبوونەوەى زیاترى تورکیا لەو ئاڵۆزییانە دەردەخات، بەڵام ئەو قووڵبوونەوەش لە رۆژهەڵاتى ئەفریقیا ستراتیژییە.

بەگوێرەی ئەو راپۆرتە توركیا شەش فڕۆكەی جۆری A400M فرۆشتووە، جگە لە فڕۆكەی C-17A سەر بە بەرگری ئاسمانی قەتەری، ئەو پێداویستیانەش گوازراینەوە بۆ مەقدیشۆ، ئەو گواستنەوە تەنیا دەرخستنی بەردەوامی هاوپەیمانی ئەنقەرە و دەوحە نییە، بەڵكوو بەڵگەیە لەسەر نزیكبوونەوەی توركیا و سۆماڵ بە ئامانجی یەكترتەواوكردنی زیاتر.

بوونی بنكەی (كەمپی توركسۆم) كە بنكەیەكی سەربازییە و لە (2017) كراوەتەوە، نزیكەی سێ هەزار سەربازیی تێدایە دەرفەتی مەشقكردنی بۆ (16) هەزار سەبازی سۆماڵی رەخساندووە.

فڕۆكەوانەكانی داهاتوو لە سۆماڵ ئەوانەن كە لەو بنكەیە مەشقیان پێكراوە، ئەو هەماهەنگییە گوازراوەتەوە بۆ بواری دەریایی لە مانگی شوباتی (2024) رێككەوتنێكیان واژۆ كرد، كە بەگوێرەی ئەو رێككەوتنە توركیا بەرپرسی پاراستنی ئەوەكانی هەرێمی مەقدیشۆیە.

سەبارەت بە سرووشتی ئەو هێلێیكۆپتەر بەكاردێت لە جۆری (T-129) كە لە جۆری هێلێكۆپتەری AgustaWestland AW129 ئیتاڵییە كە بەرهەمێكی هاوبەشی كەرتی پیشەسازیی نێوان هەردوو وڵاتە، هێلیكۆپتەرەكان بەرهەمی كۆمپانیای "لیۆناردۆ"ن، كە پێشتر بە ڤینیمكانیا ناسرابوو، یەكەم جار لە (1980) دەستی بە بەرهەمهێنان كردووە، راپۆرتەكە باس لەوەش دەكات، كە بۆ یەكەمجار لە ساڵانی (1992 و 1995) ئەو فڕۆكانە لە پڕۆسەی ئاشتی لە خاكی سۆماڵ بەكار هاتووە.

رۆڵی ئەمەریكا

سەبارەت بە رۆڵی ئەمەریكا راپۆرتەكە باس لەوە دەكات، ئەو رۆڵەی ئەمەریكا دەبینێت ئاڵۆزترە، لەو قۆناغە  مێژووییە واشنتن بایەخەكانی بە شێوەیەكی پلەیی بە ئاراستەی پاشەكشەی هەنگاو هەنگاوە لە چەند ناوچەیەكی جیهان، ئەویش بە ئامانجی تەركیزكردنی ستراتیژیی گرنترە، كە بریتییە لە چین و ئاسیا، ئەو ئاراستە بە روونی لە جێبەجێكردنی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ لە نێردە دیپلۆماسی و مرۆییەكان بۆ ئەفریقیا دەردەكەوێت، ئەگەر ناوچەیەكی گرنگ بۆ كۆشكی سپی لەو كیشوەرە هەبێت، ئەوا بەبێ گومان ناوچەی رۆژهەڵاتی ئەفریقیایە.

راپۆرتەكە ئاماژە بەوەش دەكات، ئەو ناوچەیە لە پاڵ ئەوەی بارەگای یەكێتی ئەفریقیایە لە "ئەدیس ئەبابا" درێژدەبێتەوە بۆ سەر زەریای هیندی و گەرووی باب مەندەبی ستراتیژی، كە بە دەروازەی دەریای سوور و رێڕەوێكی گەورەتری دەریایی بازرگانی جیهانی دەبێت، لێرەوە شتێكی رێكەوت نییە كە ئەمەریكا لە وڵاتانی دراوسێی جیبۆتی بنكەی سەربازیی هەمیشەیی هەیە، كە تاكە بنكە لەو كیشوەرە (كەمپی لیمۆنییە)یە.

سەرەڕای كشانەوەیان لە (1995) ئەمەریكییەكان بە كردەیی لە بایەخدانی ناوخۆیی نەوەستاون، ماوە ماوە دەستوەردانیان كردووە بۆ بەرەنگابوونەوەی یاخبووەكان و پاڵپشتیی حكومەتە لاوازەكان لە مەقدیشۆ، كاتێكیش ترەمپ دەسەڵاتی گرتە دەست، راستەوخۆ هێرشە ئاسمانییەكانی لە خاكی سۆماڵ چڕكردەوە، لەم دواییەش كۆشكی سپی رایگەیاند، چەندین هێرشیان كردۆتە سەر رێكخراوی گەنجان و لقی رێكخراوی تیرۆرستی داعش.

راپۆرتەكە جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە تاوەكوو ئێستا ئاسۆی رۆژهەڵاتی ئەفریقیا روون نییە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا تاوەكوو ئێستا لە پێشەوەیە بۆ راكێشانی بایەخی هێزە دەرەكییەكان.

راپۆرتەكە بەدووری دەزانێت توركیا راستەوخۆ بچێتە ناو ئەو بابەتە، بازنەی پاڵپشتی و مەشق تێپەڕێنێت، لە پاڵ دۆسیە دیپلۆماسیە جۆراوجۆرەكان، ئەوەش بەهۆی سەرقاڵییەتی بە لیبیا و سووریا بە تایبەت، ئەنقەرە بەدەردەوام دەبێت لە فراوانكردنی سیاسیەتەكانی ئەفریقیا، كە شوێنێكی ستراتیژییە، گۆڕانكاری دەكات بۆ هێزێكی دەریایی باڵادەست لە نێوان ئەفریقیا و رۆژهەڵات.

ئامرزەكانی فشار

راپۆرتەكە ئاماژە بەوە دەكات لە پرسی سۆمالیلاند ئاڵنگەرییەك لەبەردەم دیپلۆماسیەتی ئەمەریكا هەیە، سەرەڕای پەیوەندی بەهێزی نا فەرمی، بەڵام كۆشكی سپی ئێستا سەرقاڵی لێكۆڵینەوەیە بۆ ئەوەی بە فەرمی دانی پێدا بنێت، كە ئامانج لێی یەكخستنی ئەو كیانە جیابووەوەیە لەگەڵ تەلئەبیب نیودلهی و ئەبو زەبی.

ئەو هەماهەنگییە پڕۆژەی رێڕەوی ئابووری ئابووری هندستان و رۆژهەڵات و ئەوروپا كە واشنتن بە پشبەستن بە بەڕێوەبردنی كەنداری عەدەنە كە ئامانج لێی بەرەنگاربوونەوەی چینە، ئەو ئاراستەی ئەمەریكی دەبێتە هۆی درووستكردنی ئاڵۆزی زیاتر لە ناوچەیەك كە قابیلی سەرهەڵدانی كێشەیە، مەقدیشۆ پێویستی زۆری بە پارێزگارییە لەسەر یەكپارچەیی خاكەكەیەتی، هەر دانپێدانانێك بە هەرجیسا دەبێتە پێشینەیەكی مەترسیدار.

هەروەها ئەوەش دەبێتەوە سەرهەڵدانی ئاڵۆزی نێوان سۆماڵ و ئیسیوبیا، كە بەشێكی چڕ هەوڵی بەدەستهێنانی دەرچەیەكی دەریایی دەدات.ئەو ئامانجە پاڵنەربوو بۆ ئەدیس ئەبابا لە (2024) لەگەڵ دەسەڵاتدارانی سۆمالیلاند رێككەوێت لە پێناو بەدەستهێنانی بەندەری بەربەرە دانی پێدابنێت، بەڵام وەڵامی دیپلۆماسی چاوەڕوانكراوی دەقدیشۆ بووە زیادبوونی ئاڵۆزییەكان.

لە لایەکى دیکەوە ئەنقەرە لە مانگى کانوونى یەکەمى ساڵى 2024 سەرکەوتووبوو لە نێوەندگیرى نێوان هەردوولا، کە بەڕیوەبردنى بەندەرەکەى لەخۆى گرتبوو، بەڵام ئەوە تەنیا کۆنترۆڵکردنى دۆخەکە بوو، ئاڵۆزییەکان و پرسى دانپێدان یەکلانەکرایەوە.

میسر کە بەهۆى ئاڵۆزییەکان لەسەر بەنداوى نەهزە لە ململانێ دایە، چووە پاڵ مەقدیشۆ تیمێکى لۆجستى بۆ سۆماڵ رەوانەکرد، ئەو تیمە بە فەرمى پاڵپشتى مەشقى هێزەکانى سۆماڵى کرد، بەڵام ئامانجى کردەیى فشار بوو لەسەر ئەدیس ئەبابا لە باشوورەوە.

حکومەتى سۆماڵى هەوڵى دا ستایشى پاڵپشتى ئەمەریکا بەدەست بهێنێت، بەڵێنى دا رێگە بە درووستکردنى بنکەى دەریایى ئەمەریکا لە بەربەرە بدات، کە زیاتر لەگەڵ بەرەوپێشچوونەکانى ئێستاى کۆشکى سپى نزیکە، ئەوەش بووە پاڵنەر کە نێوەندگیرى لەنێوان سۆماڵ و ئەسیوبیا ببینێت.

هەردوو وڵات پشت بە هاوکارییەکانى ئەمەریکا دەبەستن کە ترەمپ کەمى کردەوە، لە (2024) ئەسیوبیا گەورەترینسومەند بوو، سۆماڵ لە پلەى پێنجەم بوو،  دەکرێت ئەو هاوکارییانە و وەبەرهێنان ببێتە کارتى بەهێزى دانوستاندن، ناکرێت زۆربەى وڵاتان دەستبەردارى بن.

لە هەمان کاتدا راپۆرتەکە پێیوایە ئەو کاتە دەبێتە دەبێتە ئامرازى فشار بۆ کۆتاییهێنان بە بادانەوەى کۆمەڵالەى برێکس، کە لە (2024) بۆتە ئەندام تێیدا.

سیاسەتى واشنتن زیاتر بەرەو سۆمالیلاندە، کە ئەوەش ئاڵۆزیی یەکێک لە نەیارەکان سەرهەڵدەداتەوە، کۆتایی بە پلانى ئەنقەرە دەهێنێت، لە هەمان کاتدا ئەگەرى زنجیرەیەک ئاڵۆزى دیکەى بەدواوە دێت، ئەگەر ململانێکانى سوودان بەردەوام بێت، دەبێتە هۆى تەقینەوەى ناوچەیى.

سەرچاوە: ماڵپەڕى ئیستقلال