Nuce Logo

نووسینی: جۆن بۆڵتن

وەرگێڕانی: ئیسماعیل تەها

پوختە

وەک ئاشکرایە ئیدارەى واشنتن بایەخى لە سەرەكی بەدیهێنانی كارە لە پێشینەكانیەتی لە تورکیا و سووریا، ئەوەش لەسەر حیسابى بەرژەوەندییەکانى ئەمەریکایە، ئەوەی لەسەر دیمەشپ پێویستە حکومەتى نوێى سووریا دۆسیەکانى بەشار ئەسەد تایبەت بە بارمتە بیانییەکان و پڕۆگرامى چەکى کۆکوژ بکاتەوە، بێگومان ئاشکراکردنى سەرجەم رێککەوتنەكانى بەشار ئەسەد لەگەڵ حزبوڵڵا دۆسیەی گرنگە بۆ خوێندنەوە. 

پێنجشەمەى رابردوو باڵیۆزى ئەمەریکا لە تورکیا باسى لە هەوڵەکانى بۆ کەمکردنەوەى ئاڵۆزییەكان و دەستپێکردنەوەى گفتوگۆكان کرد، سەبارەت بە ئاڵۆزییە بەردەوامەکان هێزەکانى ئەمەریکا لە قووڵایى خاکى سووریا چەند هێرشێکىیان كردە سەر حەشارگەی رێكخراوی تیرۆرستی داعش، کە بووە کوژرانى یەکێک لە سەرکردە باڵاکانى ئەو رێكخراوە، ئەوەش پێچەوانەیەکى روونە کە لە باشترین بەرجەستەکردنى قەبارەى ئاڵۆزییەکانى داهاتووى سووریا و قەبارەى گرەوە هەرێیمیەکان و نێودەوڵەتییەکانە لەسەر سووریا. ئیسرائیل وا سەیرى سنوورەکانى لەگەڵ سووریا و لنبان دەکات، کە ئەوە درێژبوونەوەیە یەک سنوورە و پێویستى بە میکانزمى بەرگرى تەواوکەر هەیە، هەڕەشەکانى ە ناوخۆى لبنان پەیوەستە بە وێنەیەکى بەهێزن لە هەڕەشەکان لە سووریا لە بازنەیەکى فراوانتری پەیوەست بە رۆڵى ئێران، لە رووی پاشەکشەى سەقامگیرى لە هەموو رۆژهەڵاتى ناوەڕاست.

کەوتنى دەسەڵاتى دیکتاتۆرى ئەسەد لە هەشتى کانوونى یەکەمى ساڵى رابردوو لە پاڵ زیانە گەورەکانى حزبوڵڵا و بزووتنەوەى حەماس لە پێشتر، ئەوە جگە لە هێرشەکانى ئیسرائیل و ئەمەریکا بۆ سەر پڕۆگرامە ئەتۆمی و مووشەکییە بالستییەکان لە ناو ئێران، هەموویان رووداوى نوێن گۆڕانکارى ریشەییان هێنا کایەوە، کە سۆڤییەتییەکان رۆژگارێک پێیان دەگوت، "هاوسەنگى هێزەکان" لەو ناوچەیە.

بەکردەیى ئاماژە بۆ کودەتاى ریشەیى بەسەر خواستى ئێران و هاوپەیمانەکانى کراوە، لەدواى شکستى ستراتیژى "تۆفانی ئەقسا" دژ بە ئیسرائیل ئێران بوو بە گەورەترین و تاکە سەرچاوەى مەترسى. 

کێشەکانى ئەمرۆ ریشەکەى گەڕێتەوە بۆ "پەیماننامەى فەرەنسا" کە لە "1919" واژۆکراوە، پاشان رێکارەکانى دووبارە داڕشتنەوەى ئیمپراتۆرى عوسمانى بەدواوە هات، بێگومان ئەمرۆ پێکهاتەى دەسەڵاتى عوسمان زۆر لە ئایدیالى دوورە، بەڵام ئەمەریکا و فەرەنسا بەکردەیى بەرژەوەندییە تایبەتەکانیان دەپارێزن، خاکى عەرەبى کە لە باشوورەوە دەخەنە ژێر دەستى دەوڵەتى تورکیا لە "پەیمانى گەلان" لەژێر ئینتیداب دابوو. لەم چوارچێوەیە فەرەنسا بڕیارى بەردەوامى دابەشکردنى سووریاى دا، کە ئەو وڵاتەى لەژێر ئینتیدابى خۆى دابوو، لبنانى گەورە و جەبەل دروز و حەلەب و دیمەشق و دەوڵەتۆکەى عەلەوى لێ دروست بوو. راستە لەدواى کەوتنى ئەسەد کەس چاوەڕوانى ئەوە ناکات سووریا بگەڕێنێتەوە پاڵ لبنان، بەلام پرسیارى گران ئەوەیە ئەو رێگەیە چییە کە پەیوەندى نێوان عەلەو و دروز و هەموو پێکهاتەکانى مەسیحى لە سایەى حکومەتى "هەیئەى تەحریرى شام" بەڕێوە دەبردرێت، لە لبنان تاوەکوو ئێستا ناڕوونى لە رۆڵى حزبوڵڵا هەیە، کە باڵێکى ئێرانە.

لەگەڵ پاشەکشەى رۆڵى ئێران کە بە خاوەن بایەخێکى گەورە داناندرێت لە سووریا، تورکیا بە سەرۆکایەتى رەجەب تەیب ئەردۆغان خۆى سەپاند، لە دەستپێکردنى بەهارى عەرەبیەوە تورکیا بوو بە هەڕەشە بۆ سەر دەسەڵاتى بەشار ئەسەد، لەسەر درێژبوونەوەى جەنگى ناوخۆى سووریا کە لەدواى بەهارى عەرەبییەوە دەستى پێکرد، ئەردۆغان پاڵپشتى ژمارەیەک لە گرووپە یاخییەکان کرد، کە بەو ئامانجەى دەسەڵاتى ئیخوان موسلیمن لە دیمەشق بەسپێنێت، بە کردەیى هەوڵى هێنانەپێشەوەى سەرکردەیەى سوورى دەدات کە لە رێگەیەوە ئەنقەرە ئاراستەى سووریاى بکات، بە بێ ئەوەى هیچ رێنمایەک لە تاران وەربگرێت.

هەیئەى تەحریرى شام کە پێشتر بە بەرەى نوسرە ناسرا بوو، ریشەکەى دەگەڕێتەوە بۆ رێکخراوى قاعیدە، ئەوە بژاردەى لە پێشینەى ئەردۆغان نەبوو، بەڵام پێیوایە لە هیچ باشترە، لەگەڵ ئەبوو محەمەدى جۆلانى بڕیاریان دا ئەو دەرفتەى کۆتایی ساڵى (2024) بۆ لادانى بەشار ئەسەد بەخێرایى بقۆزنەوە، ئەوەش بەهۆى سەرقاڵبوونى رووسیا و ئێران بە جەنگى تایبەت بەخۆى رووسیا لە ئۆکراینا بوو، ئێرانیش لە رۆژهەڵاتى ناوىڕاست، ئەو دوو وڵاتە لەدواى بەهارى عەرەبى پارێزگاریان لە ئەسەد دەکرد، پاشان ئەگەر پاڵپشتى تورکیا نەبووایە هەوڵەکانى هەیئەى تەحریرى شام بۆ لادانى ئەسەد سەرکەوتوو نەدەبوو، سەرەڕاى رۆڵى ئەرێنى لە پاشەکشەى هەژموونى رووسیا و دەربازبوونى سووریا لە رۆڵى یەکجارەکانى ئێران، ئایا رۆڵى چاوەڕوانکراوى هەیئەى تەحریر لەگەڵ دیدى تورکیا یەک دەگرێتەوە، ئایا ئەردۆغان گرەوەکە دەباتەوە، یاخود ئەو دەسەڵاتە دەگەرێتەوە بۆ ریشە تیرۆرستییەکەى بە هەموو سایەدەیەکەوە ئێمە نازانین، بەڵام ئەو چەکدارە بیانیانەى کە ریزەکانى هەیئە دەجەنگان، ئەمرۆ چوونەتە ناو سوپاى حکومەتى نوێى سووریا، ئەوەش هەرگیز سەرچاوەى دڵنیایى نییە، ئاشکرایە لەو سیاقە هیچ کەسێک نایەوێت کۆپى دووەمى ئیپراتۆرى عوسمانى بێت، یاخود خراپتر، كە گۆڕینى سووریایە لەسەر کەنارەکانى دەریاى ناوەڕاست بۆ ئەفغانستان.

ئاگربەستى ئەو دوایەى ئەردۆغان لەگەڵ هێزە کوردییەکان لە تورکیا بە ئەرێنى دەردەکەوێت، بەڵام ئەوەشى دیارە پاڵنەرەكە لەوە سەرچاوەى گرتووە کە بۆ رێگرى لە ئۆپۆزسیۆن پێویستى زۆرى بە خۆکۆکردنەوەى ناوخۆیى هەیە، کە سەرقاڵى یەکخستنى زیاترى ریزەیانن لە ناو دەنگدەرانى تورکیا کە بەشێکیان سەر بەکەمینەکانە، لە هەمان کاتدا کورد لە باکوورى رۆژهەڵاتى سووریا بە تایبەت هێزەکانى سووریاى دیموکرات بە سەرۆکایەتى مەزڵوم عەبدى چۆتە دانوستاندنێکى قورس لەگەڵ دەسەڵاتى هەیئەى تەحریرى شام. ئەردۆغان نەیارى "هەسەدە" و هەبوونى سوپاى ئەمەریکا لە رۆژهەڵاتى روبارى فورئات، کە ببوونە هۆى قووڵبوونەوەى سوپاى تورکیا بۆ باکوورى و سووریا و دەستبەسەرداگرتنى.

لەسەر ئەو بنەمایە پێش سەرقاڵبوون تا ئاستى ململانێ لە باشوورى سووریا، ئیسرائیل هاتە ناوەوە تاوەكوو پارێزگارى لە دروزەکان و مەسحییەکان بكات، پێویستە یەکەمجار زانیارى زیاترمان سەبارەت بە دەسەڵاتى هەیئەى تەحریرى شام لە دیمەشق هەیێت، پێشتر لەو لاپەڕانە ئەوەم شرۆڤە کردووە کە پێویستە ئەمرۆ ناوى ئەحمەد شەرع و حکومەتى هەیئەى تەحریرى شام بگێڕینەوە، کە سەرۆکایەتى حکومەت دەکات، بە چەندین تاقیکردنەوە تێدەپەڕن، لەوانە دۆسیەکانى دەسەڵاتى ئەسەد بە تەواوى، بابەتى بارمەتە بیانییەکان و پڕۆگرامى چەکى کۆمەڵ کۆژ، پاشان هەموو ئەو گرێبەستانە ئاشکرا بکرێن کە ئەسەد لەگەڵ حزبوڵڵا کردوویەتى، ئەوەش بابەتى گرنگن بۆ خوێندنەوە.

بەڵام کۆشکى سپى هەوڵى بەدەستهێنانى زانیارى لەسەر هەوڵەکانى ئەسەد بۆ بەدەستهێنانى دروستکردنى چەکى کیمیاویى و بایەلۆژى لەلایەک و ژماریەک هاووڵاتى ونبووى ئەمەریکى لە لایەکى دیکەوە دەدات، ئەوەش جێى بایەخى لێکۆڵینەوەى لەپێشینەى ئەمەریکا و هەیئەى تەحریرى شامە لەسەر حیسابى بەرژەوەندییەکانى ئەمەریکا، بە نموونە تۆماس بارک باڵیۆزى ئەمەریکا لە تورکیا رەخنە لە هێرشەکانى ئیسرائیل بۆ سەر بنکە سەربازییەکانى سووریا لە دیمەشق دەگرێت.

لێرە پرسیارێک سەبارەت بە لێدوانەکانى باراک دێتە پێشەوە، ئایا ئەوانە دیدى خۆیەتى، یاخود رێنمایى لە واشنتن وەرگرتووە، چونکە رەخنەگرتن لە هاوپەیمانى ئەمەریکا پێویستى بە مۆڵەتە.

جگە لەوەش باراک بە ئاشکرا پۆزش بۆ ئەو پاشخانەى شەرع دەهێنێتەوە، لە درووستکردنى پەیوەندى دیپلۆماسى لەگەڵ ئیسرائیل، بۆ زانیارى پاساوى هەر وڵاتێکى دیکە لە دەسەڵاتى باڵیۆزى ئەمەریکا نییە، لێرە لەو شێوازە لە کرۆکى ئەجێنداى وڵاتى میاوانە، ئەوەش وەک نەخۆشیەکى درێژخایەنە لە وەزارەتى دەرەوەى ئەمەریکا، هەندێک بە دەنگێکى گاڵاتەجارانە ناوى "خۆگونجاندنى زیاد لەگەڵ ژینگەى خۆجێى" دەگوترێت، لەو چوارچێوە پێویستە تۆماس باراک ئاگادارى شتانە بێت کە دەردەکەوێت، تاوەکوو ئێستا رێگەیەکى درێژى لەبەردەم خۆیى کۆشکى سپییە، بۆ ئەوەى ئاڵۆزییەکانى ئەو ناوچەیە تێ بگەن.

سەرچاوە: ئیندپێدنت عەرەبی