Nuce Logo

نووسینی: پێپی ئیسكۆبار

وەرگێرانی: ئیسماعیل تەها

كۆبوونەوەەی ترەمپ و پووتین زۆربەی دەمامكەكانی لادا، دەریخست واشنتن وەك هێزێكی هاوشێوە سەیری رووسیا دەكات، ئەوروپا تەنیا ئامرازێكی سوودبەخشە بەدەستی ئەمەریكا.

دیداری ئالاسكا تەنیا پەیوەست نەبوو بە ئۆكراینا، بەڵكوو لە كرۆكدا سەبارەت بە دوو هێزی گەورەی ئەتۆمی بوو لە جیهان كە هەوڵی بونیادنانەوەی متمانە و گێڕانەوەی ئاراستەی شەمەندەفەرەكە دەدەن كە شێتانە بەرەو رووبەڕووبوونەوەی ئەتۆمی دەچوو.

بە رووانین بۆ دیدی گۆڕاوی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمەریكا  كە ئەو دیدارە سیمبولیە باڵایەی لەگەڵ ڤلادیمێر پووتین، سەرۆكی رووسیا رێكخست، هیچ گرەنتییەك بۆ ئەو گۆڕانكارییە لە دیدی نییە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لەوانەیە ئەو نموونە نوێیە لەژێر داڕشتنەوە بێت، كە داننان بوو بە حكومی ئەمری واقیع، كە رووسیا هێزێكی هاوشێوەی ئەمەریكایە، ئەوەش لە نزمترین ئاستدا واتا گەڕانەوەی دیپلۆماسیەتی باڵا، كە زۆر پێویستیان پێی هەبوو.

لە بەرانبەردا تابورێك لە سەركردە دەستەپاچەكانی ئەوروپا بۆ واشنتن دەنێرێت، بۆ ئەوەی لەبەردەم ئیمپراتۆر بچەمێنێنەوە، چارەنووسی یەكێتی ئەوروپا یەكلاكراوەتەوە: بۆ زبڵدانی بێسوودی جیۆسیاسی. 

ئەوەی لەنێوان پووتین و ترەمپ روویدا، تەنانەت بەر لە پێشنیاركردنی مۆسكۆ ــ خاوەن مەغزایە ــ ئالاسكا وەك شوێنی لووتكە، تاوەكوو ئێستا نهێنییە، هیچ دزەكردنێك سەبارەت بە كامڵی ناوەڕۆكەكەی نییە، لەگەڵ ئەوەشدا ئەوەی مایەی هەڵوەستەیە، خودی ترەمپ هەڵسەنگاندنی بۆ دیداری ئالاسكا كرد بە نیشانەی (10 لە 10).

پوختەی سەرەكی ئەوەیە كە سەرچاوەكان لە مۆسكۆ ئاشكرایان كردووە، كە راستەوخۆ لەگەڵ شاندنی رووسی گەیشتن بە دەستەواژەی (3+3)  ئەگەر پلان بۆ داڕێژراوبێت، دەبێتە 5 +5، بەڵام وەزیرە سەرەكییەكانی وەك، ئەنتوان سبلوانۆڤ، جەختی لەسەر ئەوە كردەوە:  ئەوە بە شێوەیەكی یەكلاكەرەوە لە لایەن پووتینەوە داندراوە، كە پێویستە هەموو بارە چەكەكانی ئەمەریكا كە رەوانەی ئۆكراینا دەكرێت، وەك هەنگاوێكی بنەڕەتی بەرەو چارەسەر رابگیرێن، ئەمەریكییەكان ئەوەیان بە شێوەیەكی بەرچاو كەمكردۆتەوە.

لەدوای ئەوە تۆپەكە دەكەوێتە گۆڕەپانی ئەوروپا، سەرچاوەكان بەو وردەكارییە روونی دەكەنەوە:

لە كۆی بوودجەی ئۆكراینا كە (80) ملیار دۆلارە، ئۆكراینا كەمتر لە (20) ملیاری ئامادەكردەوە، بانكی نیشتیمانی ئۆكراینا پێیوایە (62) ملیاری كۆكردۆتەوە، بەڵام ئەوە فێڵێكی روونە، دانیشتوانی نزیكەی (20) ملیۆن كەسە، زیانی مرۆیی زیاتر لە یەك ملیۆنە، كە لەو جەنگە قەرەبوو ناكرێتەوە، پیشەسازییەكی وێران، نزیكەی لە (70%)ی خاكەكەی لەبەردەستە بەراورد بە پێش جەنگ، ئەوەش بە سادەیی كارێكی ئەستەمە.

ئەوروپا كە تێكەڵەیەكە لە ناتۆ/ یەكێتی ئەوروپا، لەبەردەم دووڕیانێكی جدین، یا پاڵپشتی دارایی ئۆكراینا، یا پاڵپشتی سەربازیی، بەڵام هەردووكی پێكەوە نابێت، چونكە ئەگەر هەردووكی پێكەوە بكەن، ئەوا یەكێتی ئەوروپا زۆر بە خێرایی لێك هەڵدەوەشێتەوە، بەراوردی هەموو ئەوانە لەو نووسینە دیارە، كە لە یەكێك لە بڵاوكراوەكانی ترەمپ، لە تروس سۆشیال بڵاوی كردۆتەوە:

هەموو لایەك رێككەوتن، كە باشترین میكانزم بۆ كۆتاییهێنان بەو جەنگەی نێوان رووسیا و ئۆكراینا، رووكردنی راستەوخۆیە لە رێككەوتنی ئاشتی، جەنگ كۆتایی دێت، تەنیا رێككەوتن نییە بۆ راگرتنی جەنگ، زۆربەی جار جێبەجێ نابێت.

جگە لەوەش دیمتری مەدڤیدیڤ، جێگری پێشووی سەرۆكی رووسیا راشكاوانە گوتی، سەرۆكی رووسیا مەرجەكانمانی بۆ كۆتاییهێنان بە جەنگی ئۆكراینا داوە بە سەرۆكی ئەمەریكا، لەوەش گرنگتر، هەردوولا راستەوخۆ بەرپرسیارێتیان خستە ئەستۆی كیێڤ و ئەوروپا بۆ بەدی هێنانی ئەنجام لە دانووستاندنەكانی داهاتوو بۆ كۆتاییهێنان بەو دوژمنایەتییە.

قسەكان سەبارەت بە نزیكبوونەوەی زلهێزەكانە، بەڵام بە سرووشتی حاڵ شەیتان لە بۆسەدایە:

برێكس لەسەر مێزی ئالاسكا

لە ئالاسكا ڤلادیمێر پووتین تەنیا نوێنەری یەكێتی رووسیا نەبوو، بەڵكوو نوێنەری تەواوی برێكس بوو، تەنانەت پێش راگەیاندنی دیدارەكەی لەگەڵ سەرۆكی ئەمەریكا پووتین بە تەلەفۆن گفتوگۆی لەگەڵ شی جین بینگ، سەرۆكی چین كرد. هاوبەشی رووسی ــ چینی ئەوەیە لە داهاتوو دەنووسرێتەوە، لە بنەڕەتەوە دەقێكی ئەو قۆناغەیە لە یاری نەتەوە گەورەكان.

بەگوێرەی لویس ئیناسۆ، سەرۆكی بەرازیل سەرەڕای ئەوەش سەركردە سەرەكییەكانی برێكس زنجیرەیەك پەیوەندیی تەلەفۆنیی ناوخۆییان هەبوو بۆ گەیشتن بە بەرەیەكی یەكگرتوو بۆ بەرەنگاربوونەوەی جەنگی باجە گومرگییەكانی كە ترەمپ دەستی پێكردووە.

ئیپراتۆری فەوزا بە كۆپییە دووەمەكەی ترەمپ هێرشێكی هەڕەمەكەی دژ بە برێكس دەست پێكردووە، بەتایبەت پێنج وڵاتە گەورەكە، كە پێكهاتووە، لە "رووسیا، چین، هندستان، بەرازیل، ئێران."

پووتین سەركەوتنێكی بچووكی لە ئالاسكا بەدەستهێنا، ترەمپ رایگەیاند، ئێستا باجە گومریگیەكان لەسەر كڕیارانی نەوتی رووسیا پێویست نییە، بەڵكوو پێویستە دوورتر بیر لەوە بكەینەوە دوو بۆ سێ هەفتەی دیكە.

سەرەڕای گۆڕانكارییە چاوەڕوانكراوەكانی ترەمپ، بەڵام چاودێری ئەو گفتوگۆ باڵایە لەگەڵ ئەمەریكا دەرفەتێكی راستەوخۆم بۆ بەرژەوەندیی هاوبەشەكانی رووسیا لە برێكس لە بەردەم مۆسكۆ دەكاتەوە، لەوانەش میسر و ئیمارات، كە بەهۆی هێرشی سزا گومرگییەكانی رووسیا و و رووسیاڤۆبیا لە زیاتربوونی قەبارەی ئابووریا لە رێگەی ئۆراسیا قەدەغەكراون، بەڵام هیچ شتێك لەوانە بەسەر ئێران جێبەجێ نابێت، كەواتە بەرەی ئیسرائیل دەستی ناوەتە بێنەقاقای سیاسەتەكانی واشنتن بەرانبەر كۆماری ئیسلامی ئێران.

ئاشكرایە هەر یەك لە ترەمپ و پووتین یاری درێژمەودا دەكەن، ترەمپ دەیەوێت لە نوێنەریەتی هەرزان لە ئۆكراینا دەربازی بێت، بەڵام بەبێ پەنابردنە بەر شێوازەكانی كودەتا و گۆڕینی سیستەمی كلاسیكی ئەمەریكی. لەبنەڕەتەوە ئەوەی لە هزری ترەمپ تۆماكراوە، گرێبەستە گەورە بارزگانییەكانی پەیوەست بە سامانی ژێرزەوی رووسی و گەشەپێدانی جەمسەری باكوورە.

پووتین پێویستی بە ئیدارەدانی رەخنە ناوخۆییەكانی رووسیا هەیە، كە چاوپۆشی لە هیچ سازشێك ناكەن، ئەوەشی راگەیاندنی رۆژئاوا برەوی پێدەدات لە پێشخستنی ستایشی بەرەی جەنگ لە ژابۆرجیا و خێرسۆن، لەبەرانبەر بەدەستهێنان تەواوی كۆماری دۆنیتسك، ئەوە تەنیا شتێكی بێ بنەمایە، پێچەوانەی دەستووری یەكێتی رووسیایە.

هەروەك پێویستە لەسەر پووتین چۆنیەتی رێگەدان بە كۆمپانیا ئەمەریكییەكان بۆ ئەو دوو ناوچە سەركییە ئیدارەبدات، كە لە پێشینەی فیدراڵی و پرسی ئاسایشی نەتەوەیین: گەشەپێدانی جەمسەری باكووری رۆژهەڵاتی دووری رووسیا، لەدوای دوو هەفتە لە كۆڕبەندی ئابووری رۆژهەڵات لە ڤلادیفستۆك هەموو ئەوانە بە وردی گفتوگۆی لەسەر دەكرێت.

پرسێكی دیكە هەیە پەیوەستە بەدواداچوونی دارایی بۆ گەڕانەوەی هەریەك لە ئۆلیگارەكان لە ئەمەریكا و رووسیا كە دەیانەوێت بە زووترین كات بگەڕێنەوە سەر كارەكانیان.

پووتین بە پاڵپشتی سێرگی لاڤرۆڤ، وەزیری دەرەوە ــ "پیاوی دەسپێشخەرییەكان" لە ماوەی (150) خولەك بە تەواوی وردەكارییەكانی هۆكاری هێرشی تایبەتی سەربازیی لە ئۆكراینا روونكردەوە، پاشان لۆژیكی ئاشتی درێژمەودای خستەڕوو: كە بێلایەنی ئۆكراینا و قەدەغەكردن و هەڵوەشاندنەوەی گرووپە چەكدار و پارتە نازییە نوێیەكان و فرواننەكردنی نوێی ناتۆیە.

لە رووی جیۆسیاسیەوە هەر بەرەوپێشچوونێك لە ئالاسكاوە سەرچاوە بگرێت، ئەو راستییە هەڵناوەشێنێتەوە كە مۆسكۆ و واشنتن سەركەوتووبوون لە دەستخستنی بۆشایەكی ستراتیژی لە كات، ئەو بۆشاییە نوێیە دەرفەتی نوێ بۆ رێزگرتن لەبوارەكانی هەژموونی دوولایەنە لەنێوان هەردوو هێز دەرەخسێنێت.

بۆیە ناموو نییە كە بەرەی ناتۆ ــ لە ئەرستۆكراتە ئەوروپییە كۆنی تازەهاتوو لە دۆخێكی پەشۆكاوی بژین، چونكە ئۆكراینا بووە بە ئامرازی سپیكردنەوەی پارەیەكی زۆر بۆ سیاسییەكانی ئەوروپا. ئامرازی یەكێتی ئەوروپا وڵاتانی ئەندام و باجدەرەكان مایەپووچ بوو، بەڵام بە هەر دۆخێك بێت ئەوە كاری ترەمپ نییە.

لە رێگەی جوگرافیای زۆربەی جیهان، دیداری ئالاسكا دەریخست ناتۆ لە پاشەكشەدایە، دەریخست ئەمەریكا هەوڵ دەدات ئەوروپا ملكەچ بكات، لاوازی بكات، لە چوارچێوەی ئاراستەی ستراتیژی ئاڵۆزی، ئەگەر بەو جۆرە نەبێت بوونی سەربازیی ئەوروپا و گرێبەستی میلیاردۆلاری چەكی ئەوروپی كە ئەو كیشوەرە خاوەنییەتی نامێلێت.

لە هەمانكاتدا سەرەڕای تمووحی ئۆلیگارە تایبەتەكانی ئەمەریكا لە كارەكانیان لەگەڵ رووسیا، ئەوەی ناوەندەكانی بڕیار لە واشنتن دەیانەوێت شكاندنی كامڵكاری ئۆراسیایە، جگە لەوەش تێكشدانی لایەنە جۆراوجۆرەكانە ــ برێكس، شەنگەهای ــ هەوڵی دیزاینی سیستەمێكی نوێی جیهانی فرەجەمسەر دەدات.

بەسرووشتی حاڵ خۆرادەستكردنی ناتۆ دەمێنێتەوە، ناتۆش بە درێژایی هێل لە رووی ستراتیژیەوە شكست دەخوات، ئەوەش كارێكە هێشتا دیار نییە، بەڵام لە باشترین حاڵەت، ترەمپ بەرازێك مكلیاج دەكات، هەوڵی گەورەكردنی راگەیاندن دەدات، كە وەك سترایژیەتێك بۆ دەرچوون لە دەوڵەتی بازارگەری بۆ دەكرێت، كە چونە بەرەو جەنگێكی نوێی هەمیشەیی. بەڵام پووتین و ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوەیی رووسی و برێكس كۆی جیهان، لەژێر هیچ وەهمێكدا نین.

سەرچاوە: ماڵپەڕی كاردیل