Nuce Logo

نووسینی: ئیرمان چیتی، رۆژنامەنووسی تورك

وەرگێرانی: ئیسماعیل تەها

کێڵگەى نەوتى ئازەرى ـ جیراق جونشلى (ACG)  نزیکەى (100) کیلۆمەتر لە رۆژهەڵاتى باکۆ، پایتەختى ئازەربایجان دوورە، کە گەورەترین کێڵگەیە لە بەشى ئارزەرى  لە دەریاى قەزوین، کۆمپانیاى (BP Exploration Limited) بەڕێوەى دەبات، راستەوخۆ پەیوەستە بە هێڵى ـ باکۆ ـ تەبلیس ــ جیهان(BTC).

لە باکۆوە بۆ باشوور وێستگەى سانگاجال هەیە، نەوت و گازى پێش رەوانەکردن تێدا هەڵدەگیرێت، لە ماوەى شەش مانگى یەکەمى (2025) نزیکەى (106) ملیۆن بەرمیل نەوت و بەرهەمە نەوتییەکانی زۆرینەى بەرێگەى هێڵى (BTC) رەوانەكراوە.

لێرەوە نەوتى ئازەربایجان و جۆرجیا دەپەڕێتەوە و دەچێتە خاکى تورکیا، لەکۆتاییدا دەگاتە بەندەرى جیهانى تورکی لەسەر دەریاى ناوەند، جیمس ماریۆت و میکا مینیۆ ـ بالۆیلۆ لە کتێبەکەیان بە ناوى رێگەى نەوت لە (2012) روونى دەکەنەوە، ئەو نەوتە لە بەندەرى جیهان دوو ئاراستەى سەرەکى دەگرێتەبەر، یەکەم: بەرەو بەندەرى میجیاى ئیتاڵى لە رێگەى دوورگەى یۆنانییەوە، دووەم بەرەو باشوورە لە کەناراوەکانى شام دەگاتە کەناڵى سوێس.

بۆڕیەک بۆ جەنگى کۆشتنى بە کۆمەڵ 

لەدواى ئەوە دەبینین نەوت و گاز بە شێوەیەکى، "ناڕوون" پاڵپشتى جەنگى کۆمەڵکوژى ئیسرائیل دژ بە غەزە دەکات، قازانجەکەى دەڕوات بۆ بانكى سیتى ئۆف لەندەن و پشکەکانى پریتش پترۆلیۆم ــ هەموو لایەک قازانج دەکەن ــ جگە لە فەڵەستینییەکان نەبێت.

هێڵى (BTC) کە نزیکەى (1800) میل دەبێت، شادەمارى وزەى سەرەکی ئیسرائیلە، بە نزیکەى لە (40%) پێویستییەکانى نەوتى خاوى لەو هێڵە پڕدەکرێتەوە، لەو وڵاتانەى نەوت لە ئازەربایجان دەکڕن ئيسرائيل شەشەم وڵاتى کڕیاری نەوتە،  بەگوێرەى ئاڵچین ئیادۆڤ، بەڕیوەبەرى جێبەجێکارى کۆمپانیاى وزەى ئازەربایجانى حکومى (SOCAR) گرنگترین هاوشەکانى وزەى تەلئەبیبە، لە هەمان کات گەورەترین وەبەرهێنەرى بیانییە لە تورکیاش.

بنەماى یاسایى هێڵى (BTC) تەرکیز لەسەر دوو رێککەوتنى سەرەکى دەکات، گرنترینیان رێککەوتنى ئەو وڵاتەى کە میواندارى دەکات لەگەڵ کۆمپانیاى کۆنسۆرتیم (BP) ئەو وڵاتانەى کە پێیدا تێدەپەڕن، ئەو گربەستانە بەکردەیى لەسەرووى سەروەرى نیشتیمانین.

لە مادەى دووەم لە رێکەوتنى حکومى نێودەوڵەتى بە شێوەیەکى روون ئەوە هاتووە، هەموو وڵاتێک دان بەوەدادەنێت و گرەنتى ئەوە دەکات، کە لە روویى یاساییەوە پابەند نییە بە جێبەجێکردنى هەر یاسەیەکی ناوخۆیی یاخود رێسایەک، یا هەر رێککەوتن و پەیماننامەیەکى نێودەوڵەتى ناکۆک بێت لەگەڵ ئەو رێککەوتنە، یاخود ببێتە لاوازکردن یا بەربەست بۆ درووستکردنى، یا کاریگەرى نەرێنى لەسەر تواناى وڵاتەكە لەسەر بەشداری ئەو رێککەوتنە، یا جێبەجێکردنى ئەو رێککەوتنە و جێبەجێکردنى رێککەوتنەکانى دیکە هەیە بێت.

تا دواى ئەو بوومەلەرزە وێرانکەرەکەى لە (2023) باشوورى رۆژهەڵاتى تورکیاى گرتەوە، (BP) لە بەندەرى جیهان دۆخى هێزى زەبەلاحى لە بەندەرى جیهان لە ویلایەتى ئەدەنە راگەیاند، نەوتى ئازەربایجانى رەوانە دەکرد، ئەو راگەیاندنە مافى تێپەڕاندنى پابەندییە گرێبەستییەکانى بەو کۆمپانیایە دا، ئەوەش رەنگدانەوەەى لە پێشینەى رەوانەکردنى نەوت بوو لەسەر حیسابى بەدەمەوە چوونى ناوخۆیى.

لەپشت باکۆ: تۆڕى هابەشى جیهانى

بەڵام تەرکیزى ئازەربایجان و هێلى (BTC) بە تەنیا وێنەیەکى فراوانترى شاردۆتەوە، ئیسرائیل بە قووڵى لەگەڵ بازرگانى وزەى جیهانى لە رووى هاوردە و هەناردەوە تێكەڵە.

کۆمپانیا نەوتییەکان

کۆمپانیا نەوتییە تایبەت و نێودەوڵەتییەکان هاوبەشن، بە گوێرەى راپۆرتێک کە لە ساڵى لە (Oil Change International) بڵاوکراوەتەوە، ئەو کۆمپانیایانەى پێککەون لە (66%) داهاتە نەوتییەکانى ئیسرائیلە، لەوانە لە (35%) لە رێگەى شەش کۆمپانیاى گەورەیە (BP): شیفرۆن، ئینى، ئیکسۆن مۆبیل، شێل، تۆتاڵ ئینرجىز، ئەوەش لە نێوان تشرینى یەکەمى (2023 و تەمووزى 2024) بوو.

راستە ئازەربایجان لایەنێکى سەرەکییە، بەڵام بە تەنیاش نییە، ئازاخستان لە هەمان ماوە لە (22%)ى پێداویستییە نەوتییەکانى ئیسرائیلى پڕکردۆتەوە. وڵاتانى ئەفریقیاش بە لە (37%) بەشداربوون، لەسەرووى هەموویانەوە گابۆن و نەیجیریا و گۆنگۆ ـ تەنانەت بەرازیلیش ــ بە سەرۆکایەتى لۆلادا سیلڤا، کە یەکێکە لە دیاترین رەخنەگرەکانى تەلئەبیب بە درێژایى (2024) بەردەوام بوو لە رەوانەکردنى نەوت بۆ ئیسرائیل. لە مانگى ئایارى (2025) سەندیکاى کرێکارانى نەوتى بەرازیل لە پەیامێکدا بۆ سەرۆک ئاشکرایان کرد کە لەو ساڵەدا دوو ملیۆن و (700) ملیۆن بەرمیل نەوتیان بۆ ئیسرائیل رەوانەکردووە.

ئیسرائیل بەرهەمە نەوتییەکان هاوردەکات، رۆڵى سەرەکى لە هێرشى داگیرکاریى لە فەڵەستین و لبنان و سووریاش دەبینێت، وڵاتانى وەک قوبرس و ئیتاڵیا و یۆنان و ئەلبانیا بە نەوت و گازوایل و رۆنى ئۆتۆمبێل هاوکارى تەلئەبیب دەکەن، قوبرس خزمەتگوزاریى گواستنەوەى  نێودەوڵەتى دابین کردووە، لە هەمان کاتدا رۆنى رووسى دەگاتە پاڵاوگەى حەیفا، جگە لەوەش ئیسرائیل لە رێگەى بەندەرى نۆڤۆرۆسیسکى رووسى لە سەر دەریاى رەش پشت بە نەوتى خاوى کازاخستانى لە جۆرى (CPC Blend) دەبەستێت.

سەرەڕاى گۆڕینى بەرەو گازى سرووشتى، بەڵام بەگوێرەى ئاژانسى وزەى نێودەوڵەتی (IEA) خەڵووز لە (12.7%) هاوکارییەکانى وزەى لە (2023) پێکدەهێنێا، ئەوەى جیاوازە گەورەترین سەرچاوەى خەڵکووز لە وڵاتانى برێکسە: کۆڵۆمبیا لە (50 بۆ 60%)، پاشان رووسیا و باشوورى ئەفریقیایە، هەرچەندە سەرکۆنەى کارەکانى ئیسرائیلیان کردووە، داوای یاسایی لە دژى لە دادگاى نێودەوڵەتى لە دژ بەرزکردۆتەوە، پاشان ئەمەریکایە و چین لە لیستى پێنج یەکەمەکەیە.

تەنانەت وڵاتانى عەرەبى و ئیسلامیش جیانەبوونە، لەدواى حەوتى ئۆکتۆبەرى (2023) رێکخراوى ئۆپێک بە سەکردایەتى سعوودیە و لەسەر داواى ئێران رەتیکردەوە قەدەغەکردنى نەوت بەسەپێنێت، تەلئەبیب بەردەوام بە شێوەى سنووردار نەوتى پێگەیشتووە، بەڵام بە جێگیریى لە رێگەى هێڵى سۆمید (سوێس ــ متوسط)، نەوتى خاوى سعوودیى و ئیمارت و عێراقى و میسرى دەگواستەوە، لە (2020) کۆمپانیاى هێڵى بۆڕی ئەوروپا ــ ئاسیا ــ ئیسرائیل (EAPC) رێککەوتنى گواستنەەوى لەگەڵ کۆمپانیاى ئیماراتى (RED Land Bridge Ltd) واژۆکردة، کە بووە قووڵکردنەوەى پەیەوەندى نێوان کەنداوی عەرەبى و تەلئەبیب.

گازى لیڤیاسان و ناپاکى عەرەب

بەڵام ئەو بەرەو پێشچوونەوەى زیاتر بووە ئابڕووچوون ئەوە بوو، ئیسرائیل بووە هەناردەکەرى وەز، لە مانگى ئابى (2025) میسر رێککەوتنێکى پێوانەیى گازى بە بەهاى (35) ملیار دۆلارى لەگەڵ واژۆکرد، بەگوێرەى ئەو رێککەوتنە داهاتى کێڵگەى لیڤیاسانى دەریایى گەورەترین رێککەوتنى هەناردەى لە مێژوویى ئیسرائیل واژۆکردووە، کۆمپانیاى نیومید ئینەرجى پێبینى دەکات لە (2040)  بڕى گواستنەوە بگاتە (130) ملیار مەترچوارگۆشەى گازى سرووشتى.

سەرەڕاى سەرکۆنە ئاشکراکانى سەرکردە عەرەبەکان بەڵام لە (2024) هەناردەى گازى سروشتى بۆ میسر و ئوردن بە رێژەى (13.4%) ئیلى کۆهین، وەزیرى وزەى ئیسرائیل رایگەیاند، ئەو ژمارانە بەڵگەن کە کەرتى وزەى ئیسرائیلى، "بنەمایەکى ستراتیژیی" و رەگەزێکى، "سەقامگیریى هەرێمی"ییە.

رۆیتەر لە راپۆرتێکدا ئاماژە بەوە دەکات، کە ئیسرائیل خۆى وەک ناوەندێکى وزەى هەرێمى ناساندووە، پابەندە بە پێدانى گازىی سروشتى بە ئەوروپا، کە لەسەرەتاى جەنگى رووسیا و ئۆکراینا هەوڵ دەدات سەرچاوەکانى گازیى جۆراجۆر بکات. 

تەنیا لە (2024) کێڵگەى لیڤیاسان (11.33) ملیار مەتر چوارگۆشە گاز داهاتەکەى دەگاتە (282) دۆلار، کێڵەى تەمار داهاتەکەى نزیکەى (232) دۆلارى لە بەرهەمهێنانی لە (10.09) ملیار مەترچوارگۆشە دەستكەوتووە، بەرهەمی بە رێژەی لە (8.3%) زیادی كردووە، داهاتی باجەكان بۆ  (704.5) میلۆن دۆلار بەرزبۆتەوە، چاوەڕوان دەكرێت داهاتی حكومەت لە كەرتی گاز بۆ ئەم ساڵ بگاتە (1.4) ملیار دۆلار، لە چەند ساڵێكی كەمی داهاتوە ئەو بڕە زۆر زیاتر بكات.

شانۆگەری قەدەغەكردن

لە (21/ ئاب/2025) رۆیتەرز بڵاوی كردەوە، توركیا ئاگاداری بەندەرەكانی كردۆتە رێگە نەدەن كەشتی پەیوەست بە ئیسرائیل لە رۆسو بوەستن، ئەو بڕیارە نوێیە تێیدا بە مەرج گیراوە، گرەنتی ئەوە بكەن ئەو كەشتیانە هیچ پێداویستییەكی سەربازییان هەڵنەگرتبێت، یاخوود پەیوەندیان بە ئیسرائیلەوە نەبێت.

ئەنقەرە بانگەشەی ئەوە دەكات لە حەوتی ئۆكتۆربەرەوە بازرگانی لەگەڵ ئیسرائیل وەستاندووە، بەڵام واقیع شتێكی دیكە دەڵێت، زۆرێك پێیانوایە بارهەڵگرەكان پشت بە لەكارخستنی سیستەمی چاودێری لە رۆژهەڵاتی ناوەند دەكەن، رێگەی وەهمی لە میسرەوە دەگرنەبەر، پاشان رێكارەكانی رادەستكردن لە رێگەی نێوەندگیرەكانی وڵاتی سێیەم جێبەجێ دەكەن.

لە (2025) كەناڵی دیڤا مایۆرای رووسی لە تێلیگرام ئاشكرای كرد دوو بارهەڵگر كە ئاڵای دورگەی مارشاڵیان لەسەر بوو راستەوخۆوە لە بەندەری جیهانەوە هاتوون، چاوەڕوانی بارهەڵگرە ئیسرائیلییەكان بووە بۆ تەواوكردنی گواستنەوەی دەریایی.

بەو جۆرە وڵاتانی عەرەبی و ئیسرائیل بۆ خۆپارێزی لە تووڕەیی لەبری هەنگاوی كرداریی رێگەی دیكە دەگرنەبەر، كە لە كاتێكدا ئیسرائیل بەردەوامە لە بۆردوومانكردنی غەزە، نەوتیش بەردەوامە بۆ بەهێزكردنی ئامرزەكانی ئەو جەنگە.

سەرچاوە: ماڵپەڕی كاردیل