Nuce Logo

وەرگێڕانی: ئیسماعیل تەها

پڕۆژەی رێڕەوی زەنگزور نوێنەرایەتی گۆڕانكاری ستراتیژی جیۆسیاسی ناوچەی قەوقاز و ئاسیای ناوەڕاست دەكات، ئازەربایجان و توركیا لە رێگەی خاكی ئەرمینیا بە یەكەوە دەبەستێتەوە،  هەروەها نەخشەی وزە و گواستنەوە دوور لە بەرە كلاسیكیەكانی داەڕێژێتەوە، كە تاوەكوو ئێستا رووسیا و ئێران قۆرغیان كردووە.

لە مانگی ئابی (2025) بەردی بناعەی پڕۆژەی هێڵی ئاسنی "قارس ــ ئیگدیر ـ ئارالق ـ دەیل ئۆجۆ" داندرا بەو پێیەی هەنگاوێكی كردەیییە بەرەو كاراكردنی ئەو رێڕەوەیە.

بەگوێرەی شارەزایان رێڕەوی زەنگزور تەنیا لە رەهەندی ئابووری كورت نەكراوەتەوە، بەڵكوو توانای گەورەی لە بواری ئاسایشی وزە لەخۆی گرتووە، كە ئاراستەیەكی ستراتیژیی جێگرەوەیە بۆ پێداویستییەكانی نەوت و گاز و كارەبای ئەوروپا دابین دەكات.

ئۆكتای تانری سەیفەر، ئەندامی دەستەی وانەگوتنەوەی بەشی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لە زانكۆی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی تەكنیكی توركی، دەڵێت، رێگەی زەنزور كورترین رێگەی گواستنەوەی وزەیە لە دەریای قەزوین بۆ بازاڕەكانی توركیا و ئەوروپا، ئەوەش وایكردووە بایەخی زۆر گەورەی هەبێت.

تانری ئاماژە بەوەش دەكات بایەخی ستراتیژی ئەو رێرەوە لە چەند فاكتەرێك دایە، لەوانە رێڕەوێكە بە كەمترین وڵات تێدەپەڕێت، هەندێك لە رووسیا دووركەوێتەوە، كە لەو ساڵانەی رابردوو سیاسەتێكی دوژمنكارانە دژ بە دراوسێكانی پەیڕەو دەكات.

هەروەك دەكرێت ئەو رێڕەوە لە گواستنەوەی نەوت و گازی سرووشتی و تەنانەت كارەباش بەكار بێت،  بەبێ ئەوەی چارەسەری مەتریسیە ئەمنییەكان بخوازێت، كە ئەوەش كاتێكی زۆری دەوێت، ئەو مامۆستایەی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان روونی دەكاتەوە، كە ئەگەر نەوت و گاز و كارەبا لە حەوزی دەریای قەزوین بۆ توركیا بە رێڕەوی زەنگزور بگوازرێتەوە، لە داهاتوو ئامانجی ئەنقەرە بۆ بوون بە ناوەندێكی هەرێمی بۆ وزە بەهێز دەبێت، كە خزمەت بە بازاڕەكانی ئەوروپا دەكات و سەرچاوەكانی فرەكردنی هاوكاریی و بڕی بەدەستهێنانی ئەو ئامانجە بەهێز دەكات.

تانری دەشڵێت، یەكێتی ئەوروپا و ئەمەریكا پێیانوایە رێڕەوی زەنگزور رێڕەوێكی ستراتریژی سەربەخۆیە لە رووسیا، چونكە ئەو رێڕەوە ئاسیای ناوەڕاست و توركیا پێكەوە دەبەستێتەوە، كە جێگرەوەیەكی ستراتیژیی هاوكاری نەوت و گاز و كارەبایە بەرەو ئەوروپا، كە كاریگەری لەسەر نەهێشتنی هەژموونی رووسیا و بەهێزكردنی ئاسایشی وزەی ئەوروپا دەبێت.

ئەو پسپۆڕە جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە، ئەوەی گرنگە تەركیز بخرێتە سەر ئاستی مامناوەند و دوورتر، تاوەكوو تەركیزی زیاتر بخرێتەسەر مەودانی نزیك، جێبەجێكردنی ئەو پڕۆژەیە بە شێوەیەكی كردەیی لە رێگەی گەیشتن بە لێتێگەیشتنی سیاسی و دیپلۆماسی پێویست و دەستكەوتی دروستكردنی ژێرخانی پێویست، كە لای كەمی سێ بۆ پێنج ساڵی پێویستە.

لە لایەكی دیكەوە لەوەند ئایدن، مامۆستای ئابووری لە زانكۆی زانستە كۆمەڵایەتییەكان لە ئەنقەرە جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە هێڵەكانی گاز  و نەوتی وەك تاناب و سەیلی توركی و "باكۆ ــ تەبلیس ــ جیهان" و هێڵی گازی ئێران وایكردووە توركیا بە كردەیەی ببێتە لایەنێكی سەرەكی تێپەڕینی وزە بۆ ژهەڵات و رۆژئاوا.

ئایدن ئاماژە بەوە دەكات، رێڕەوی زەنگزور رێڕەوێكی گواستنەوە و لۆجستییە، توانای ئەوەی هەیە بكرێتە خاڵی تەواوكردنی رێڕەوەكانی وزە لە قۆناغی داهاتوو لە دەریای قەزوین بە رێگەی توركیاوە بۆ ئەوروپا، كاتێك ئەو رێڕەوە دەكرێتەوە رۆڵی تەنیا دابینكردنی گواستنەوەی وشكانی و هێڵی ئاسنی راستەوخۆ بۆ توركیا نابێت، بەڵكوو ئاراستەیەكی نوێ دەبێت بۆ هێڵەكانی گواستەوە و تۆڕەكانی كارەبا و ژێرخانی پەیوەندییەكانە.

ئەو مامۆستایەی ئابووری باس لەوە دەكات كە ئەو رێڕەوە هێڵی وزەی ئێستا نییە، بەڵام لە داهاتوو دەبێتە رێڕەوێكی ستراتیژی كە دەكرێت هاوتەریت لەگەڵ پڕۆژەی تاناب یا هێڵەكانی نوت بۆ راكێشانی هێڵی گاز بەكاربێت، تەنانەت دەتواندرێت تۆڕی كارەبای نێوان ئازەربایجان و توركیاش لەپاڵ هێڵەكانی تۆرەكانی ئینتەر نێت پێكەوە ببەسترێتەوە.

بەگوێرەی قسەكانی ئایدن ئەگەر هەیە لە داهاتوو گازی توركمانتستان لە داهاتوو بە رێگەی دەریای قەزوین لەو ئاراستەیە تێپەڕێت، ئەگەر ئەوە رەچاو بكەین یەكێك لە گرنگترین رەگەزەكانی ئاسایشی وزە، بریتی دەبێت لە فرەكردنی رێگەكانی گەیاندن، رێڕەوی زەنگزور دەستكەوتێكی ستراتیژی  توركیا و وڵاتانی ئەو ناوچەیە.

ئایدن جەخت لەسەر ئەوەش دەكاتەوە، كە ئەمەریكا پێیوایە رێڕەوی زەنگزور بە هێڵێكی ستراتیژی دەزانێت، نەك تەنیا ئەركی وزە بێت، بەڵكوو رۆڵی دەبێت لە كەمكردنەوەی هەژموونی رووسیا و ئێران لەو ناوچە.

پڕۆژەیەكی گەورە

بەگوتەی ئایدن واشتن پێیوایە زەنگزور جێگرەوەیەكە دەتوانێت فشاری بواری وزە و باڵادەستی لۆجستی تاران تێكبشكێنێت، سەبارەت بە یەكێتی ئەوروپاش ئامانجی سەرەكی دوای جەنگی رووسیا و ئۆكراینا كەمكردنەوەی پشبەستننە بە وزەی رووسی تا دەگات بە كۆتایی، سەرەڕای ستراتیژیی بیلایەنی كاربوونی بۆ (2050) دەخوازێت دەستبەردانی سووتەمەنی بەردی بیت، لە پێشینەی نزیكمەودا ئاسایشی هاوكاری دەمێنێتەوە، لێرەوە هەموو رێڕەوەكانی وزەی نوێ لە داهاتوو لە دەریای قەزوین بایەخی ستراتیژی تایبەت بەدەست دەهێنێت.

ئەو ئەكادیمیە توركە پێیوایە كاراكردنی رێڕەوی زەنگزور لە سایەی ژینگەیەكی ئاشتی هەمیشەیی بە ئەگەرێكی زۆر بەهێزەوە دەبێتە پاڵپشتی ئەوروپا، خشتەی بەگەڕخستنی تەنیا یەك لایەنی تەكنیكی نییە، بەڵكوو پشت بە گۆڕانكارییە سیاسییەكانیش دەبەستێت.

سەبارەت بە پەیوەندییەكانی نێوان ئازاربایجان و ئەرمینیاش دەڵێت، پەیوەندییەكانی نێوان ئەو دوو وڵاتە و بڕیارەكانی وەبەرهێنان لایەنی هەرێمین، ئاراستەكە دیاری دەكەن، لە ئاستی مامناوەند واتا لە ماوەی پێنج بۆ پازدە ساڵ دەتواندرێت هێڵەكان بۆ گواستنەوەی كارەبا و گازی سرووشتی ئەگەر دەركەوت سوودی دەبێت.

لە ئاستی كورتمەودا دەستپێكردنی جووڵەی بازرگانی لە رێگەی وشكانی و هێڵی ئاسنی هەنگاوێكە بۆ بەهێزكردنی ئاراستەی ژێرخانی وزە.

ئایدن دووبارە جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە، ئەمەریكا پێیوایە ئەو رێڕەوە ئامرازێكی ستراتیژییە بۆ دانانی سنوورێك بۆ هەژموونی ئێران و رووسیا، لە كاتێكدا پێیوایە یەكێتی ئەوروپا كاری لە پێشینەیە لەوەتەی جەنگی رووسیا و ئۆكراینا.

سەبارەت بە چینیش ئەو پسپۆڕە توركە پێیوایە زەنگزور بەرەیەكی نوێیە لە گۆڕەپانی جەنگی رێڕەوەكان، پەكین بە چڕی وەبەرهێنان لە تۆڕەكانی گواستنەوە و چالاكی لۆجستی لە باشووری قەوقاز و ئاسیای ناوەڕاست لە چوارچێوەی دەستپێشخەریی رێگەی ئاوریشم دەكات.

سەرچاوە: ماڵپەڕی ئەلعەرەب