Nuce Logo

وەرگێڕانی: ئیسماعیل تەها

گۆڤاری فۆرین ئەفێرس لە راپۆرتێكدا تیشك دەخاتە سەر پەیوەندی وڵاتانی عەرەبی و ئیسرائیل و كاریگەری هێرشەكانی ئیسرائیل بۆ سەر قەتەر لەسەر ئەو وڵاتانە عەرەبیانەی پەیوەندییان لەگەڵ ئیسرائیل هەبوو، دەشڵێت، لەدوای هێرشەكانی سەر قەتەرە ئەو وڵاتانە چیتر ناتوانن متمانە بە ئیسرائیل بكەن و پشت بە ئەمەریكا ببەستن.

وڵاتانی رۆژهەڵات ناوەڕاست پێیانوایە، ئیسرائیل بۆتە هەڕەشەیەكی نوێی هاوبەش بۆیان، جەنگی ئیسرائیل بۆ سەر غەزە و سیاسەتە فراوانخوازییە سەربازییەكانی و هەوڵەكانی بە چەندین رێگە بۆ داڕشتنەوەی ئەو ناوچەیە و هێرشەكانی مانگی ئەیلوولی (2025) بۆ سەر سەركردەكانی حەماس لە قەتەر كە لە حەوتی ئۆكتۆبەری (2023)وە حەوتەم وڵات بوو ئیسرائیل زیانی پێگەیاند، وایكرد وڵاتانی كەنداو گومان بخانە سەر پاراستنی ئەمنی ئەمەریكا.لە دوو ساڵی رابردوو بەپرسانی ئیسرائیل شانازی بە لەناوبردنی سەركردەكانی حزبوڵڵا لە لبنان و گورزە بەردەوامەكانیان بۆ سەر ئامانجەكان لە یەمەن و هێرشەكانیان بۆ سەر ئێران دەكەن، بەڵام لە بری بەهێزی ئیسرائیل یان باشتركردنی پەیوەندییەكان لەگەڵ وڵاتانی ئێرانی كە هەستیار بوون بەرانبەر ئێران و گرووپەكانی، ئەو رێكارانەی ئیسرائیل ئەنجامەكەی پێچەوانە بۆوە.

ئەو وڵاتانەی كەنداو لە پێشوودا پێیانوابوو ئەگەر هەیە ئیسرائیل ببێتە هاوبەش، لەوانەش وڵاتانی كەنداو، بەڵام ئێستا بە مەترسیەك سەیری دەكەن كە هەڵسوكەوتەكانی پێشبینی ناكرێت.

پلانی ئاشتی كە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمەریكا لەگەڵ بیامین ناتەنیاهۆ، سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل لە كۆشكی سپی رایگەیاند، ئەو دیدگایە دەمینێتەوە كە هەڵسوكەوتی ئیسرائیل دوژمنكارانە دەبێت و نیگەرانییەكانی فەڵەستین پشتگوێ دەخات.

سەرەڕای ئەوەی ژمارەیەكی زۆر لە سەركردەكانی ناوچەكە پێشوازییان لەو پلانەی دۆناڵد ترەمپ كرد، بەڵام ئەگەری بەهێز ئەوەیە كە پلانی زیانەكانی دوو ساڵەی جەنگ رانەوەستێت، پێش هێرشەكانی ئۆكتۆبەری (2023) ئیسرائیل بە پاڵپشتی بەهێزی ئەمەریكا هیواخواز بوو ناوچەكە بە جۆرێك داڕبێژێتەوە لە خزمەتی بەرژەوەندییەكانی خۆی بێت، وێنەی خۆی وەك هاوبەشی حكومەتە عەرەبەكان و پەراوێزخستنی ركابەرەكانیان بەتایبەتیش ئێران پیشان بدات.

ئێستا ئیسرائیل تەنیا خۆی دوورنەخستۆتەوە، بەڵكوو وایكردووە وڵاتە عەرەبییەكان دوودڵ بن لە هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی سیاسی و زیاننەگەیاندن بە ناوبانگیان كە لە كاركردن لەگەڵ ئیسرائیل درووست دەبێت، هەروەها هاوبەشەكانی پێشووشی گۆڕیوە بۆ دوژمنكاری.

ژمارەیەك لە وڵاتانی ئەو ناوچەیە هێرشەكانی ئیسرائیلیان بە فرەیی هاوبەشی ئەمنی وەبەرهێنان و سەربەخۆیی و دووركەوتنەوە لە ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان لەگەڵ تەلئەبیب رەتكردەوە.

ئەگەرێكی دیكەی بەهێز هەیە ئەو زنجیرە پڕۆژەی كە هەوڵی بەهێزكردنی پەیوەندییەكانی ئیسرائیلی بە وڵاتانی عەرەبی دەدا، بە یارمەتی ئەمەریكا و پاڵپشتی سەرەكی هندستان و ئەوروپا كاڵ بێتەوە، نەك تەنیا لەگەڵ ئیسرائیل، بەڵكوو لەگەڵ ئەمەریكاش ناوبانگیان لەكەدار دەبێت، پاڵپشتی بێسنووری واشنتن بۆ تەلئەبیب پێگەی ئەمەریكا لەو ناوچەیە كۆتایی پێ دەهێنێت. 

ئەوەش لە كاتێدایە هەڕەشەكانی ئێران وڵاتانی ئەو ناوچەیە هاندەدات كە دەست بە ئەمەریكاوە بگرن، بەڵام تارمایی مەترسییەكانی ئیسرائیل ئێستا ئەو وڵاتانە هان دەدات لە ئەمەریكا دووربكەونەوە، لێرەوە پێویستە ئیسرائیل درك بەوە بكات، ئەو گۆڕانكارییانەی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست درووست بووە. ئەو چوارچێوەی پێشنیاركراوە بە تەنیا پەیوەندییە تێكچووەكانی ئیسرائیل و هەموو ناوچەكە چارەسەر ناكات.

ئەگەر واشنتن سنوورداركردنی ئیسرائیل رەت بكاتەوە، بەدوای چارەسەرێكی دادپەروەرانەی سیاسی بۆ دۆزی فەڵەستین نەگەڕێت، ئەوە مەترسی لاوازبوونی پەیوەندییەكانی لەگەڵ هاوبەشە سەرەكییە هەرێمییەكان دەبێت، هەژموونیشیی لە سیستەمی تازەی هەرێمی لاواز دەبێت.

شكستهێنان لە چارەسەركردنی دۆزی فەڵەستین و رێگە دانی بە هەڵسوكەوتی دوژمنكارانەی ئیسرائیل و دەربازكردنی لە سزاكان، دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی شەپۆلێكی دیكەی توندڕەوی كە هەڕەشە لە بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا و سەقامگیری هەرێمی و ئاسایشی جیهان دەكات.

زیاتر لە بیست ساڵە ئیسرائیل توانیویەتی دۆزێكی هاوبەش لەگەڵ ژمارەیەك وڵاتی عەرەبی بونیاد بنێت، میسر یەكەم وڵاتی عەرەبییە پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئیسرائیل ئاسایی كردەوە، ئەوەش لە ئەنجامی رێككەوتنی كامپ دیڤید بوو لە (1978) نزیكەی (40) ساڵە ئاشتی بەرقەراروە، سەرەڕای ئەوەش پەیوەندییەكان و ئاڵوگۆڕە گرنگەكان لەسەر ئاستی كۆمەڵگە قووڵتر نەبۆتەوە.

تاوەكوو ماوەیەكی نزیك میسر بە چاوی ركابەرێكی سەرەكی لە رۆژهەڵاتی دەریای سپی سەیری توركیای دەكرد، لە (2013) پەیوەندییەكانیان لە دوای لادانی محەمەد مورسی یەكەم سەرۆكی هەڵبژێردراوی ئیسلامی بە شێوەیەكی دیموكراسی لە میسر زۆر بە خراپی تێك چوو، توركیا بە هەموو هێزییەوە پاڵپشتی مورسی دەكرد و دژی ئەو كودەتایە بوو كە عەبدولفەتاح سیسی، سەرۆكی ئێستای میسری گەیاندە دەسەڵات. لە ئەنجامی ئەوە میسر لە سەردەمی عەبدولفەتاح سیسی گرێبەستی دوو قۆڵی لەگەڵ ئیسرائیل واژۆ كرد، لە چوارچێوەی كۆڕبەندی گازی رۆژهەڵاتی ناوەند پێكەوە كاریان دەكرد، كە رێكخراوێكی هەرێمی بوو بۆ هەماهەنگی پەرەپێدانی وزە، بۆ هاندنی دۆزینەوەی هاوبەشی یەدەگی گازی دەریایی.

ئەو جووڵانە ئامانجێكی ناوەكی هەبوو ئەویش بەرەنگاربوونەوەی خواستەكانی توركیا بوو لە دەریای ناوەند، لە پاڵ هەماهەنگی لەبواری وزە، میسر هەماهەنگی ئەمەنی لەگەڵ ئیسرائیل لە بیابانی سینا بەهێز كرد، كە رێگەی دا ئیسرائیل هێرش بكاتە سەر گرووپە چەكدارەكان لەو ناوچەیە هاوكاری كرد لە بەڕێوەبەردنی سنوورەكانی غەزە.

لەدوای هێرشەكانی حەوتی ئۆكتۆبەری (2023) هەموو ئەوانە گۆڕان، هێرشەكانی ئیسرائیل قاهیرەی ناچاركرد هەڵوێستی جیاواز بگرێتەبەر، لە مانگی ئەیلوولی ئەمساڵ عەبدولفەتاح سیسی ئیسرائیل بە دوژمن وەسف كرد، ئەوەش گۆڕانێكی گەورەبوو لە گوتاری چەندین ساڵە، هەروەها هۆشداریشی دایە بەرپرسانی میسری.

هەنگاوێكی رەمزیشی گرتەبەر ئاستی هەماهەنگی ئەمنی لەگەڵ ئیسرائیل دابەزاند، میسر لەگەڵ توركیای نەیاری پێشووی مانۆڕێكی هاوبەشی دەرییان لە دەریای سپی ئەنجام دا، بە ئامانجی قووڵكردنەوەی هەماهەنگی بەرگری.

هەمان گۆڕانكاری لەگەڵ وڵاتانی كەنداو بوو كە بە شێوەیەكی مەبدەئی لە ترسی هەڕەشەكانی ئێران هاوپەیمان بوون لەگەڵ ئیسرائیل، ئەوەش لەبەر چالاكییەكانی ئێران بوو لەو ناوچەیە، لەوانەش چاودێری گرووپە چەكدارەكانی نزیك لە ئێران لە هەریەك لە عێراق و لبنان و سووریا و یەمەن و خواستە ئەتۆمییەكانی، وایكرد بژاردەی هەماهەنگی نێوان وڵاتانی كەنداو و ئیسرائیل گونجاوبێت.

بەهێزبوونی ئیسلامیی سیاسی و راپەڕینەكانی وڵاتانی عەرەبی لە (2011) ئەو هاوپەیمانیەی بەهێز كرد، دەسەڵاتدارانی كەنداو و ئیسرائیل وەك یەك لەو جووڵانەوانە دەترسان كە ببێتە هۆی گۆڕینی دەسەڵاتەكانیان و ناوچەكە داڕێژنەوە و رۆڵی ناوچەیی ئیسرائیل سنووردار بكەن، ئەو چوارچێوەیە بە یارمەتی ئەمەریكا بووە هۆی لە دایكبوونی رێككەوتنی ئیبراهیمی لە (2020)، ئامانجی سەرەكی كۆنتڕۆڵكردنی ئێران و پارێزگاری دەسەڵاتەكان بوو لە ئەگەری هەر گۆڕانێكی ناوخۆیی و هەرێمی.

بەڵام ئەمرۆ لۆژیكی ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان لەگەڵ ئیسرائیل داتەپیووە، بیڕوباوەڕی بەرگری بۆتە پێشینەی نوێ كە ئیسرائیل دەخوازێت هەركات ویستی پێشێلی سەروەری وڵاتانی دیكەی بكات، ئەوەش وایكردووە هەموو وڵاتان هەست بە مەترسی بكەن، جەنگی وێرانكاری لە غەزە و فراوانكردنی شوێنی نیشتەجێبوون لە بەشی رۆژئاوا كە زۆرینەی پاساوەكان پاساوی ئاینین، ئەو ئاراستە توندەی ئیسرائیل لە لبنان و هێرشە بەردەوامەكانی بۆ سەر سووریا و داگیركردنی بەشێك لە خاكەكەی وای كردووە پارێزگاری لە پەیوەندییە فەرمییەكان لەگەڵ ئیسرائیل ببێت بە بارێكی سیاسی و ستراتیژی لەسەر وڵاتانی عەرەبی.

لە واقیعدا رێكارەكانی ئیسرائیل تووڕەیەكی فراوانی لە هەموو جیهانی عەرەبی بە پلەیەك درووست كرد، هەر شێوە لایەندارییەكی روون بۆ ئیسرائیل دەبێتە كێشە بۆ سیستەمەكەی و شەرعیەت و ئاساییشی، بەگوێرەی راپرسییەكانی ئەم دواییە كە گرووپی لێكۆڵینەوەی  "بارۆمیتری عەرەبی " كردوویەتی، تاوەكوو ئێستا پاڵپشتی جەماوەریی بۆ ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان لە هەموو ناوچەكە زۆر لەخوارەوەیە، بە جۆرێكە رێژەی پاڵپشتی هیچ وڵاتێك لە (13%) تێپەڕ ناكات.

دوودڵی سعوودیە كە پێشتر لە ژێر فشاری چڕی ئەمەریكادا بوو بۆ ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئیسرائیل، ئێستا بەهۆی مەترسی فشارە ناوخۆییەكان نییە، بەڵكوو بەهۆی گومانەكانیەتی لەسەر متمانەدان بە ئیسرائیل وەك هاوبەشێكی ستراتیژی، كە هۆكارەكەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو رێكارە دوژمنكارییەكانی ئیسرائیل لەو چەند ساڵەی دواییی.

ئیسرائیل لە پێشینەی ئەو وڵاتانە بوو كە پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئیسرائیل ئاسایی كردەوە، نزیكترین هاوپەیمانی ئیسرائیل بوو لە كەنداو، باجی گەورەی جەماوەری لە وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامی دا بەهۆی بەرگرییەكانی لە رێككەوتنی ئیبراهیمی، تا ئەو چركەساتەی ئێستاش سەركردەكانی ئیسرائیل بە ئاشكرا باس لە چۆڵكردنی غەزە و ئەگەری لكاندنی بەشی رۆژئاوا دەكات، تاوەكوو ئێستا كوێت عومان دوو وڵاتی گۆشەگیر و هەستیارن لە راكێشانیان بۆ درووستكردنی هەر پەیوەندییەك بە ئیسرائیلەوە، كە ئەگەر هەیە شەرعییەتی ناوخۆییان پاشەكشە بكات و تووڕەیی جەماوەری لێ بكەوێتەوە، یاخود بەربەست بۆ ستراتیژیی وردی هەرێمیان بۆ بەدیهێنانی هاوسەنگی درووست بێت.

ئیسرائیل پێیوایە هەندێك لە سیاسەتمەدارانی كەنداو و ئەمەریكا وا تەسوڕ دەكەن رۆژێك بێت ئیسرائیل ببێتە كۆڵگەیەكی ئاسایشی كەنداو، بەڵام ئێستا ئیسرائیل بۆتە بار و هەڕەشە كاریگەری لەسەر سەقامگیری هەیە.

بە هەمان ئاست توركیا پاشەكشەی كردووە، بۆ چەندین ساڵ دەچێت توركیا سەركۆنەی هەڵسوكەوتی ئیسرائیل دەكات لەگەڵ فەڵەستیینەكان، بەڵام خۆی بە ركابەرێكی ئەمنی راستەوخۆی ئیسرائیل نەزانیووە، لە بەرانبەریشدا ئیسرائیل بە ئاشكرا لە پرسە جیۆسیاسیی و ئەمنییەكان توركیای وەك دوژمن سەیر نەكردووە، لە ململانێكانی یۆنان و توركیا لە (2020) لە دەریای ناوەند، ئیسرائیل هەڵوێستێكی كەمتر بەریەكەوتنی لەگەڵ توركیا وەرگرت، بەراورد بە میسر و ژمارەیەكی زۆر لە وڵاتانی ئەوروپا. لە جەنگی نێوان ئەرمینیا و ئازەربایجان هەریەك لە توركیا و ئیسرائیل بە پێداویستی سەربازیی پاڵپشتی ئازەربایجانیان كرد، بەڵام جەنگی غەزە بۆشایەكی لەنێوان هەردوو وڵات درووست كرد، توركیا بازرگانی لەگەڵ ئیسرائیل هەڵپەسارد و لەدوای هێرشەكانی سەر عەزە ئاسمانی بەڕووی فڕۆكە ئیسرائیلییەكان داخست، رێكارەكانی ئیسرائیل لە سووریا دڵەڕاوكێی زۆری لە توركیا درووست كردووە، كە دەیەوێت دراوسێیەكی سەقامگیر و حكومەتێكی ناوەندی لە دیمەشق هەبێت، لە بەرانبەردا ئیسرائیل پاڵپشتی كەمینەكان لە باشووری سووریا دەكات و چووتە قووڵایی خاكی سووریا، ئەوەش هەوڵەكانی حكومەتی نوێی دیمەشق لاواز دەكات و دابەشكاری و ناسەقامگیری قووڵ دەكاتەوە، لەگەڵ گۆڕینی سووریا بۆ ناوچەیەكی سەرەكی بۆ ململانێی جیۆسیاسی، بە جۆرێكە توركیا پێیوایە ئیسرائیل هەڕەشەیەكی گەورەیە.هەروەك بیری راستكردنەوەی ئیسرائیلی و دوژمنكاریی بەسەربازگەكردن و فرەیی ستراتیژ بەرگری لەو ناوچەیە بەهێز دەكات.

لە ماوەی دوو ساڵی جەنگ ئەو وڵاتانە پەندیان لە لاوازی ئەدای چەكی رووسیا لە ململانێكانی ئێران و ئیسرائیل و كۆت و بەندە سیاسی و ئەمنییەكانی لە پشبەستن بە سیستەمی ئەمەریكی وەرگرتووە.

ئەو وڵاتانە رێكارەكانیان لە میانەی وەبەرهێنان لە توانا ناوخۆییی و فرەكردنی سەرچاوەكان گرتۆتەبەر، سعوودیە لەبواری مووشەك و فڕۆكەی بێفڕۆكەوان هەماهەنگی لەگەڵ چین زیاد كردووە، كار لەسەر بە نیشتیمانیكردنی بەرهەمهێنانی بەرگریی دەكات، پێش ماوەیەك رێككەوتنی هەماهەنگی بەرگریی لەگەڵ پاكستان واژۆكرد، خواستی خۆی لە هاوبەشی جێگرەوە دەربڕیووە، خواستی بونیادنانی پەیوەندی لەگەڵ هێزە ئیسلامییەكانی دیكە لە چوارچێوەیەی پەیكەرێكی ئەمنیدا هەیە كە ئەمەریكا سەرۆكایەتی دەكات.

لە لایەكی دیكەوە ئیمارات فڕۆكەی جەنگی لە فەرەنسا كڕیووە و لەگەڵ كۆریای باشوور هاوبەشی بەرگریی لەبواری مووشەك و وزەی ئەتۆمی درووست كردووە، بەوەش تەكنەلۆژیای سەربازیی بەهێز دەكات و پشبەستنی بە ئەمەریكا كەم دەكاتەوە، قەتەر و كوێت فڕۆكەی یۆرۆڤایتر تاییفۆنیان لە بەریتانیا و ئیتاڵیا كڕیووە، بەوەش ئامادەیی خۆیان لەگەڵ تۆڕەكانی ئەمنی ئەوروپا قووڵ كردۆتەوە، هەموو وڵاتانی كەنداویش فڕۆكەی بێفڕۆكەوانی توركی دەكڕن، كە تێچووەكەی كەمە.

لە مانگی ئابی ئەمساڵ توركیا توركیا بەرهەمهێنانی كڵاوەی پۆڵایی بەرهەمهێناوە، كە هاوشێوەی كڵاوەی پۆڵاینی ئیسرائیلی دژە مووشەكە، كە ئەوەش ئاماژەیە بۆ گۆڕانكارییەكی گەورە كە پلاندانەرانی توركیا ئێستا هەست دەكەن ئەوان پابەندن بە بەراوردی تواناكانیان بە تواناكانی ئیسرائیل.

ئەو تۆڕە دەستی كردووە بە فراوانكردنی هاوبەشەكانی، رووبەرێكی بچووك بۆ ئیسرائیل دەمێنێتەوە، دەستپێشخەرییە هەرێمییەكانی وەك رێككەوتنی ئیبراهیمی و رێڕەوی ئابووری نێوان هیندستان و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەوروپا كە رێڕەوێكی بازرگانییە ئەمەریكا پاڵپشتی دەكات و هیندستان و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەوروپا پێكەوە دەبەستێتەوە و لوتكەی نقێب، كە كۆڕبەندێكی ئەمنی ناوچەیی بوو ئیسرائیل هاوبەشە عەرەب و رۆژئاواییەكانی پێكەوە كۆدەكردەوە. دەستپێشخەری "ئای تو یۆ تو" كە هیندستان و ئیسرائیل و ئیمارات و بەریتانیا بۆ هەماهەنگی تەكنەلۆژیی و ئابووری كۆدەبوونەوە بۆ بونیادنانی سیستەمێكی نوێی ریشەدار لە هەماهەنگی عەرەبی ــ ئیسرائیلی لەژێر سەرپەرشتی ئەمەریكا. 

ئامانجەكە بەستنەوەی وڵاتانی عەرەبی بوو بە ئیسرائیل و دوورخستنەوەی توركیا و كۆنتڕۆڵكردنی ئێران بوو، بەرپرسانی ئەمەریكی و ئیسرائیلی پێیانوابوو كە ئاساییكردنەوە و قبووڵكردنی ئیسرائیل بە شێوەیەكی بەرچاو كارێكە دەبێت بێتەدی، بەڵام ئەو دیدگایە پووكایەوە.

بە كورتی، سیاسەتیی ئیسرائیل ئەو بابەتەی گۆڕێی بۆ بابەتی سامی، ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی كردە هەڕەشەیەكی ناوخۆیی و ستراتیژی لەسەر سەركردە و حكومەتە عەرەبی و سەرۆكەكانیان، هێرشی سەر قەتەر ناوبانگ و راستگۆیی ئەمەریكای نەهێشت، دەسەڵاتدارانی كەنداو گەیشتنە ئەو بڕوایەی كە دوژمنكاریی ئیسرائیل پێشبینی نەكراوە، گرەنتی ئەمنی ئەمەریكا جێگەی متمانە نییە.

سەرچاوە: مەركەزی ناتوور