Nuce Logo

وەرگێڕانی: ئیسماعیل تەها

پەیمانگەی ئاسایشی نەتەوەیی ئیسرائیلی هۆشداری دەدات لە زیادبوونی هەژموونی توركیا و قەتەر لە كەرتی غەزە لەسەر حیسابی سعوودیە ئیمارات، بەهۆی ئەوەی كە ئەبوو زەبی و ریاز لە پاڵپشتیكردنی پلانی نێودەوڵەتی بۆ قۆناغی دوای دەنگ دوو دڵن.

لایەكردنەوەی داهاتووی غەزە

سعوودیە و ئیمارات خاوەنی هەژموونێكی ئابووری و دیپلۆماسی گەورەن، مەرجی توندیان بۆ بەشداریان دانازە، كە داماڵینی چەك لە بزووتنەوەی حەماس و گواستنەوەی دەسەڵاتی فەڵەستینی لەخۆی گرتووە، سەرەڕای ئەوەش ئەبوو زەبی داواكاری چاكسازیی ریشەیی دەكات، ئەو مەرجانە رەنگدانەوەی نەبوونی ئەو خواستەیە، كە درك بەوە دەكات داماڵینی چەك بەدیهێنانی زۆر قوورسە، ئەو دڵەڕاوكێیە ئەگەری هەماهەنگی لەگەڵ ئیسرائیل هەیە لە دۆخی نەبوونی ئاسۆیەكی سیاسی بۆ چارەسەری دۆزی فەڵەستین.

لە بەرانبەردا توركیا و قەتەر خواستی گەورەتر بۆ هاتنە ناو رووداوەكان پەیوەست بە كەرتی غەزە بەبێ مەرجی روون نیشان دەدەن، ئەوەش ئاماژەیە بۆ ئەگەر گەشەكردنی هەژموونیان لەسەر حیسابی سعوودیە و ئیمارات.

ئایندەی كەرتی غەزە تەنیا لە ئیسرائیل و ناو فەڵەستین یەكلاناكرێتەوە، بەڵكوو لە ریاز و ئەبوو زەبی و ئەنقەرە و دەوحەش یەكلا دەكرێتەوە، چونكە لەو كاتەوەی كە جەنگ وەستاوە ئەو وڵاتانە تاوتوێی بەشداری لە داڕشتنەوەی كەرتی غەزە لەدوای جەنگ دەكەن.

سعوودیە و ئیمارات پێشوازیان لە راگرتنی جەنگ كرد و هیوایان خواست دۆخەكە سەقامگیر بێتەوە، هەردوو وڵات تاوەكوو ئێستا بە گومانن لە چوارچێوەی جێبەجێكردنی كۆتاییهاتنی جەنگ وەك دناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمەریكا دایڕشتووە، هەردوو وڵات دوو دڵن لە رۆڵی كارایان لە جێبەجێكردنی پلانی داماڵینی چەك لە كەرتی غەزە.

ئەبوو زەبی و ریاز مەرجی پێشوەختەی توندیان بۆ بەشداری لە پڕۆسەی دووبارە ئاوەدانكردنەوە هەیە، كە راگرتنی هەمیشەیی جەنگ و سەقامگیریی و پاشكەشەی ئیسرائیل و داماڵینی چەكە، كە لای كەمی چەكە قورسەكان و گواستنەوەی دەسەڵاتی كەرتی غەزەیە بۆ دەسەڵاتی فەڵەستینی، یاخود دەستەیەكی دیكەی نێودەوڵەتی خاوەن شەرعیەت بێت. 

لە دیدی سعوودیە و ئیمارات ئاوەدانكردنەوەی غەزە بەشێكە لە پڕۆسەی دووبارە ڕاشتنەوەیەكی فراوانترە بۆ گۆڕەپانی فەڵەستینی، كە لەو چوارچێویە لەبەهێزكردنی هێزە میانڕەوەكان و لاوازكردنی بزووتنەوە ئیسلامییەكانە، ئیمارات لە بەشداری لە هێزێكی ئاسایشی فرەڕەگەز دوودڵە لە كەرتی غەزە، بەشێكی بەهۆی مەترسی هێرشكردنە سەر ئەو هێزانە، یاخود ترسی لەوەیە لە پاڵ ئیسرائیل بجەنگێت، لە حاڵەتێك وڵاتانی عەرەبی وا سەیری ئەو هێزە دەكەن، كە تەنیا هێزێكی پۆلیسی شەڕكەرترە.

لە بەرانبەردا قەتەر و توركیا ئامادەیی خۆیان بۆ دەستپێكردنی هەوڵەكانی دووبارە ئاوەدانكردنەوەی دەستبەجێ نیشان داوە لەگەڵ هەوڵەكانیان بۆ پارێزگاری لە حەماس وەك لایەنێكی كار لە غەزەی دوای جەنگ، چونكە بەكردەیی دەوحە لەسەر هاوسەنگییەكی ورد لەنێوان دەرخستنی لایەنداری بۆ ئەمەریكا و خۆشی وەك پاڵپشتییەكی دۆزی فەڵەستین نیشان دادەت، بەتایبەت ئەو خۆنیشاندانەی لە چوارچێوەی پاڵپشتی بزووتنەوەی حەماسە.

بە درێژایی ساڵانی رابردوو قەتەر و حەماس سوودیان لە یەكتری وەرگرتووە، دەوحە هاوكاری دارایی و شەرعیەتی داوە بە حەماس، لە بەرانبەردا حەماس جێگەی پێ و هەژموونی داوە بە دەوحە لە كەرتی غەزە، قەتەر پاڵپشتی ترەمپ دەكات، لە چوارچێوەی ئەو خاڵەی سەبارەت بە داماڵینی چەك لە كەرتی غەزە و گرەنتی بەردەوامی هەژموونی سیاسی و ئابوورییە لەو ناوچەیە لە چوارچێوەی پارێزگاری لە دەسەڵاتی حەماس، بلە دیدی ئەمەریكا قەتەر هاوكارێكی متمانەپێكراوە رۆڵی لە فشارخستنە سەر حەماس هەبوو بۆ قبووڵكردنی ئاگربەست، بۆیە هەر هەوڵێكی ئیسرائیلی دژ بە بەشداری قەتەر لە كەرتی غەزە، زیان بە بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا دەگەینێت، چونكە بۆی هەیە ببێتە شكستهێنانی ئەو پلانەی ئیدارەی ترەمپ.

ململانێی هەرێمی

لەبەرانبەدرا ریاز و ئەبوو زەبی پێیان قوورسە ئەو رۆڵە سەرەكییە قبووڵ بكەن كە ئەمەریكا داویەتی بە هەریەك لە قەتەر و توركیا، بە دوو ركابەری راستەوخۆیان لە بنیادنانەوەی داهاتووی غەزە دەزانن.

بەگشتی قەتەر بەردەوامە لە پێشكەشكردنی هاوكاری بێمەرج بۆ كەرتی غەزە و پارێزگاری لە هەژموونی لەسەر حەماس، بۆیە زۆر قورس دەبێت سەقامگیری یان درووستكردنی دەسەڵاتێكی نوێ بۆ جێگرتنەوەی بزووتنەوەی حەماس.

ئەمەریكا پێیوایە توركیاش لایەنێكە لە بنیادنانی هەوڵەكانی سەقامگیری غەزە، فشاری لە حەماس كرد تاوەكوو رێككەوتنەوەكەی حەماس قبووڵ بكات.

پاڵپشتی ئاشكرای توركیا بۆ حەماس زۆر رونترە لە قەتەر، سەرۆكی توركیا چەندین جار ئەوەی دووبارە كردۆتەوە، كە حەماس رێكخراوێكی تیرۆرستی نییە، بەڵكوو جووڵانەوەیەكی رزگارییخوازیی نەتەوەییە.

توركیا رێكخەرێكی دیاریكردووە بۆ هاوكارییە مرۆییەكان بۆ فەڵەستین، پێشتر سەرۆكی دەستەی بەڕێوەبردنی كارەساتەكانی توركیا و ئاژانسی ئەنادۆڵی توركی بوو، كە نزیكەی (20) رێكخراوی توركی حكومی و ناحكومی هاوكاریی مرۆیان پێشكەش بە كەرتی غەزە دەكرد، هەندێكیان دەستیان بە چالاكییەكانیان كردۆتەوە.

لەگەڵ ئەوەشدا توركیا وەك میسر هەوڵ دەدات سوود لە قازانجە چاوەڕوانكراوەكانی ئاوەدانكردنەوەی كەرتی غەزە بكات بەبێ ئەوەی لە پاڵپشتی دارایی بەشدار بێت، هەروەك كارە خێرخوازییە سەربەخۆكانیشی ئامرازێكی هەژموونە لەو كەرتە.

توركیا خۆی وەك گرەنتی ئاسایشی فەڵەستینییەكان دەبینێت، گریمانەی ئەوە دەكرێت بەڵێنی بە حەماس دابێت پارێزگاری لە دۆخی ئەمنی بكات، تەنانەت ئەگەر هەژموونەكەشی لەپشتی پەردەوە بێت، لەسەر ئەو بنەمایە هانی حەماسی داوە قبووڵی پلانەكەی ترەمپ بكات.

چەندین ساڵە توركیا پێیوایە لایەنەكی سەرەكییە پەیوەندی لەگەڵ حەماس هەیە ئامانج لێی بەدیهێنانی میانڕەوییە، بۆیە پێویست ناكات رەخنەی لێ بگیرێت، ئەمرۆش هەژموونەكەی گۆڕانكاریی ئەرێنی بەدی دەهێنێت.

لە دیدی تەلئەبیب سیاسەتی یەكلاكەرەوەی توركیا لەپاڵ زنجیرەیەك رێكارە لەدژی ئیسرائیل، دیارترینیان، راگەیاندنی پچڕانی تەواوی پەیوەندی بازرگانی بوو لە مانگی ئایاری (2024) كە بووە هۆی ئەوەی ئیسرائیل توركیا لە هەوڵەكانی نێوەندگیری دووربخاتەوە بۆ كۆتاییهێنان بە جەنگ.

لەگەڵ ئەوەشدا توركیا رۆڵی گرنگی لە رازیكردنی حەماس هەبوو بۆ رەزامەندی لەسەر پلانی كۆتاییهات، بۆیە پەراوێزخستنی لە بەشداری لە كەرتی غەزە قوورسە، سەرەڕای ئەوەی ئیسرائیل جەختی لەسەر رێگری لە بەشداری توركیا لە چوارچێوەی هێزی فرە رەگەزكردۆتەوە.

بە فەرمی ئەو بەندەی داوای داماڵینی چەك دەكات، ئێستا ئەمەریكا لە هەڵوێستی ئیمارات و سعوودیە نزیكترە، لەگەڵ ئەوەشدا رووداوەكان وایكردووە واشنتن تەرمی و تێگەیشتنی زیاتر بەرانبەر خواستەكانی قەتەر و توركیا بنوێنێت.

فشاری ئەمەریكی وادەكات سعوودیە و ئیمارات هەماهەنگی  و بەشداری داراییان لە ئاوەدانكردنەوەی غەزە هەبێت، ئەگەر لەچوارچێوەیەكی سنووداریش بێت و لە چوارچێوەی بازنەیەكی فراوانتر بێت، واتا لە هەر چوارچێوەی دانووستاندنی فراوانتر لەگەڵ ئەمەریكا پرسەكانی دیكەش دەگرێتەوە.

ئەو وڵاتانە زۆر بە هەستیاری دەجووڵێنەوە، لەوانەیە سعوودیە ئاستی بەشداری لە غەزە بەستبێتەوە بە پابەندییەكانی ئەمەریكا بە پێدانی چەكی پێشكەوتوو و بەهێزكردنی هەماهەنگی ئەتۆمی و گرەنتی ئەمنی.

ئەو پاڵنەرانە وادەكات سعوودیە رژدتر بێت لە بەجێهێنانی رۆڵی كاراتری لە غەزە، دەستپێشخەرییەكان لاوازن، بەڵام پاڵنەری ریاز ئەوەیە هەوڵی ئاساییكردنەوە لەگەڵ ئیسرائیل دەدات، مادام ئیدارەی ئەمەریكا كێشەكان راشكاوانە پێكەوە نابەستێتەوە.

لێكەوتە سەرەكییەكانی لەسەر ئیسرائیل لەو وێنەیە ئەویش زبادبوونی تەنگەژەی ستراتیژییە لە داڕشتنەوەی غەزە لە داهاتوو، نەك هەر ئەوەندەش بەڵكوو فەڵەستین هەمووی دەگرێتەوە.

مادام ئیسرائیل دژی پێدانی دەسەڵاتی راستەقینەیە بە دەسەڵاتی فەڵەستینی بەسەر كەرتی غەزە و رەتی دەكاتەوە بەشدار بێت لە وڵاتێكی چەكداماڵدراو، وەك ئیمارات و سعوودیە داوای دەكەن، ئەوا قەتەر و توركیا دەبنە دوو لایەنی سەرەكی لە ئاوەدانكردنەوەی غەزە و گرەنتی بەردەوامی مانەوەی بزووتنەوەی حەماس.

سەرچاوە: ماڵپەڕی ئیستقلال