Nuce Logo

وەگێڕانى: ئیسماعیل تەها

ئێستا یەک لەسەر چوارى سەدەى بیست و یەک لە کۆتایی نزیک دەبێتەوە، رووکارى سیاسەتى جیهانى زۆر لەو کاتە دوورکەوتۆتەوە کە گەلان لە گۆڕەپانەکانى جیهان پێشوازییان لە هەزارەیەکى نوێ کرد.

سەبارەت بە زۆرێک بەتایبەت رۆژئاوا، ساڵى (2000) دیموکراسى لیبراڵى، پێش ئەوەى ئەو متمانەیەى بکەوێتە ژێر شۆکە گەورەکانى وەک هێرشەکانى یازدەى سێپتێمبەرى (2001) و قەیرانى دارایى و بەرزبوونەوەى پۆپۆلیستى راستڕەو لووتکەى هیوا بوو، بەڵام لە دیدى ئەوانەى دیکە بەتایبەت لە بەشەکانى باشوورى جیهان بیست و پێنج ساڵى رابردوو گۆڕانکارییەکان مایەى رەزامەندى بوو، هاوسەنگى هێز لە دواى جەنگى سارد لە باڵادەستى رۆژئاوا دوورکەوتەوە.

بەلام تا چ ئاستێک ئەو گۆڕانکارییە بەراورد بە سەدەکانى پێشوو  کە گۆڕانکارى قووڵتر و ریشەیى ترى بەخۆییەوە بینى راست بوو، قۆناغى نێوان (1975 و 2000) داڕووخانى یەکێتى سۆڤیەت و کۆتایی جەنگى سارد و کەوتنى کۆمۆنیزم وەک ئایدۆلۆژیا بوو، جیهانى یەکجەمسەرى بە سەرۆکایەتى ئەمەریکا و سیستەمى سەرمایەدارى دیموکراسى لیبراڵى دەرکەوت.

بیست و پێنج ساڵى یەکەمى سەدەى رابردوو (1900 و 1925) هەڵگرى گۆڕانکاریى گەورەى ریشەیى بوو، جەنگى یەکەمى جیهان سەردەمى جەنگە گشتگیرەکان بوو، چەندین وڵاتى نەتەوەیى لە ئیمپراتۆرەکانى ئەڵمانیا و رووسیا و نەمسا و هەنگاریا و عوسمانى درووست بوو، بۆ یەکەم جار کۆمۆنیزم لە جیهان گەیشتە دەسەڵاتە.

لە بەرانبەردا گۆڕانکارییەکانى نێوان ساڵى (2000 و 2025) وردتر و پلەییتر بوو، کە لە قۆناغەکانى چارەگى سەدەى، "لەسەرەخۆ" وەک قۆناغى  (1950 و 1975) نزیکترە. سەرەڕاى گۆڕانکارییە بەرچاوەکانى روویدا چاودێرێک ساڵى (2000) دەبینێت، پێیوایە جیهانى (2025) تا ئاستێکى زۆر زیاتر جێگەى هیوایە، لەگەڵ ئەوەش ئەو بابەتە هەندێک لە گۆڕانکارییەکانى ئەو قۆناغە جیا دەردەخات.

لە یەک جەمسەرییەوە بۆ فرە جەمسەریى 

لەوانەیە دیارترین گۆڕانکاریى لە سەرەتاى ئەو هەزارەیە کۆتاییهاتنى قۆناغى یەکجەمسەریى و دەرکەوتنى فرەجەمسەریى بێت.لەدواى کۆتاییهاتنى جەنگى سارد وەک چارڵس کرۆتهامەر بە "چرکەساتى یەکجەمسەریی"وەسفى دەکات، کە ئەمەریکا پەیڕەوى کردووە، ئەوکات تاکە زلهێزى بێ رکابەر بووە. لەگەڵ هاتنى ساڵى (2000) لە جیهان واشنتن خاوەنى گەورەترین ئابوورى بوو، ئابوورى نزیکترین رکابەرى کە یابان بوو لاواز بوو، پاشان ئابوورى هەریەک لە ئەڵمانیا و بەریتانیا و فەرەنساى هاوپەیمانى لاوازبوو.

ئەو بەرەوپێشچوونە ئابووریى و سەربازییە هانى سەرکردە یەک لەدواى یەکەکانى ئەمەریکاى دەدا هەوڵ بدەن سیستەمى نێودەوڵەتى دابڕێژنەوە، چ لە رێگەى سیستەمى نوێى جیهانى لە لایەن جۆرج بۆشى باوکەوە، یاخود "رێککەوتنى واشنتن" لە سەردەمى بیل کلینتۆن، یاخود لە رێگەى "جەنگ لە دژى تیرۆر" کە جۆرج بۆشى کوڕ رایگەیاندبوو، هەرچەندە ئەنجامەکانى جیاواز بوو، بەڵام نا ئامادەیى هێزى رکابەر بە قەبارەى یەکێتى سۆڤیەت باڵادەستى ئەمەریکاى نیمچە رەها کردبوو.

بەڵام ئەمڕۆ وێنەکە بە تەواوى جیاوازە، تاوەکوو ئێستا ئەمەریکا بەهێزترین وڵاتە، بەڵام بە بێ رکابەر داناندرێت، ئابوورى چین نزیکەى دوو لەسەر سێى ئابوورى ئەمەریکایە، لە (2020) گەیشتە نزیکەى سێ لەسەر چوارى ئەو رێژەیە. لەگەڵ هاتنەپێشەوەى هیندستان بۆ پێنج گەورەترین ئابوورى جیهان و چوونى رووسیا بۆ ریزى (10) یەکەمەکە، ئابوورى ئەمەریکا و هاوپەیمانەکانى لەو رێژەیەى سەرەتاى هەزارەى دووەم لەسەرى بوون پاشەکشەى کرد.

راستە تاوەکوو واشنتن ئێستا بوودجەى سوپاکەى لە (14) وڵات زیاترە، بەڵام ئەو باڵادەستییە لەسەر ئەرزى واقیع نەگۆڕاوە بۆ باڵادەستى جیهانى کە لە (2000) پێوەى ناسراوە، بۆیە زۆربەى شرۆڤەکاران لەسەر ئەوە کۆکن کە سیستەمى نێودەوڵەتى لە (2025) فرە جەمسەرە، چرکەساتى یەکجەمسەرى لاپەڕەکەى داخراوە. 

ئەوەش تا ئاستێکى زۆر پەیوەست دەبێت بە گۆڕینى رۆڵى جیهانى ئەمەریکا، جەنگى ئەفغانستان و عێراق لە (2001 و 2003) و پاشان لە (2008) قەیرانى دارایى جیهانى قۆناغى سەرەکین.

قەیرانى ئابووریى ئەمەریکا لە بەرژەوەندى چین بوو، گومانى لەسەر سوودى تێچووى ئەو هەڵاوسانەى سەر کێشییە دەرەکییەکان درووست کرد. هەروەک داگیرکاریى درێژمەودا و بێبەرهەمى عێراق و ئەفغانستان سنوورداریى تواناى سەربازیى لەسەر بەدیهێنانى گۆڕاکارییەکانى کە ئەمەریکا سەرکردایەتى دەکرد ئاشکرا کرد، لە بەرژەوەندى دژایەتى رایگشتى بوو دژ بە دەستوەردانە دەرەکییەکان، لەو کاتەوە سەرۆکەکانى ئەمەریکا خۆیان لەبەردەم ئەو قۆناغى بینیەوە کە ناچاربن لە بەڵێنەکانیان ڵنیایى بدەنە دەنگدەران، کە "هیچ سەربازیێکى ئەمەریکا لەسەر زەوى بوونى نییە" ئەوەش تواناى واشنتنى لە وەبەرهێنانى سەربازیى سنووردار کرد. ئەوەندە بەسە بۆ بیرهێنانەوە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکى ئەمەریکا رەتى کردەوە بەشدارى لە هێزى نێودەوڵەتى سەقامگیرى لە غەزە بکات، ئەوەش نموونەیەکى روونە لەسەر ئەو ئاراستەیە.

فاکتەرى دووەم کە فرە جەمسەریى بەهێزکردووە، گۆڕینى پێگەى چینە، لە (2000)وە تاوەکوو ئێستاش وڵاتانى رۆژئاوا بڕوایان بە "هاتنەپێشەوەى ئاشتیانەى چین" هەیە، واتا ئاوێتەبوونى زیاتر لە ئابوورى جیهان لەکۆتایی دەبێتە قبووڵکردنى دیموکراسى رۆژئاوا و گۆڕینى بۆ هاوبەشێک نەک رکابەرێک. بەڵام ئەوە نەهاتەدى. تاوەکوو ئێستا حزبى شیوعى جڵەوى دەسەڵاتى لەدەستە، بەبێ ئەوەى هیچ بەڵگەیەک هەبێت لەسەر گۆڕانکاریى دیموکراسى لەپێشەوە بێت یان لە ژێرەوە، لە (2012)وە، کە شى جین بینگ هاتۆتە سەر دەسەڵات پەکین لە فەلسەفەى دینگ شیاو یینگ کە لەسەر بنەماى "دابەزاندنى دەرکەوتن" بنیادنرابوو دوورکەوتۆتەوە، بۆ ئەوەى نەتەوایەتیەکى چینیانەتر و رووبەڕوانەتر بخاتە بەرنامەوە.دەستپێشخەریى "پشتێنە و رێگەى ئاوریشمى" و زیادبوونى هەڕەشەکان دژ بە تایوان و فراوانکردنى سەربازیى لە دەریاى باشوورى چین هەموویان بەڵگەن لەسەر ئەو گۆڕانکاریەیەى، کە چینى خستۆتە ناو بازنەى بەرەنگاربوونەوەى زیاتر لەگەڵ رۆژئاوا. 

لەگەڵ ئەو هەوڵانەى بۆ بنیادنانى تۆڕێکى هاوپەیمانى و داڕنینى وڵاتان لە بازنەى ئەمەریکى، ئێستا پەکین رکابەرى یەکەمى واشنتنە، بە جۆرێکە بەر لە بیست و پێنج ساڵ پێش ئێستا بەو جۆرە نەبوو، هەندێک لە چاودێرانیش ئەوە ناشارنەوە، کە پێیانوایە زیادبوونى ئەو ئاڵۆزیانە رووەکانى "جەنگى نوێى ساردە".

بەڵام چین تاکە رکابەرى ئەمەریکا نییە، تاکە هێزى جیهانیش نییە کە بەشدارە لە قووڵکردنەوەى فرەجەمسەری، رووسیا رۆڵى بە تەواوى جیاوازە، لە سەرەتاى هەزارەى دووەم بۆریس یەڵسن، سەرۆکى ئەو کاتەى رووسیا دەستى لەکارکێشایەوە و ڤلادیمێر پووتین، سەرۆک وەزیرانى بە کاتى کردە سەرۆک.

زۆرێک چاوەڕوانى ئەوەیان نەدەکرد، ئەو پیاوە تاوەکوو ئەمرۆ لە دەسەڵات بمێنێتەوە، سەرکردایەتى گۆڕانکاریى ریشەیى ئاراستەى ناوخۆیى و دەرەکی بکەن. پووتین دەستبەردارى ئەو دیموکراسییە بووە کە لە نەوەدەکانى دواى یەکێتى سۆڤیەت لە بەۆژەوەندى سیستەمى خۆسەپێنەر لە دایک بوو تەرکیزى لەسەر خودى خۆیەتى، پەیڕەوى گەندەڵى لەسەر بازنەیەکى فراوان بڵاوبۆوە، راستە توانایەکى سەقامگیرى ئابوورى بەخشییە رووسیا، بەڵام هاوکات بە توندکردنى ئەمنى لەناوخۆ و فراوانخوازى سەربازییشى لە دەرەوە لەگەڵ بوو. ئەوەندە بەسە ئەوە بیربێنینەوە کە رووخانى یەکێتى سۆڤیەتى بە، "گەورەترین کارەساتى جیۆسیاسى لە سەدەى بیستەم" ناوبرد، بۆ تێگەیشتن لە دیدى هەوڵەکانى بۆ زیندووکردنەوەى هێزى جیهانى مۆسکۆ، بە پلەی یەک لە رێگەى میکانزمى سەربازیى بوو. لە (2008) دژى جۆرجیا جەنگا، لە (2014) دوورگەى کریمیاى بە رووسیا لکاند، هێزى بۆ دۆنباس رەوانەکرد، لە (2015) دەستوەردانى لە کاروبارى ناوخۆى سووریا کرد، لە (2022) هێرشى کردە ئۆکراینا، ئەوە جگە لە تێوەگلانى سنووردارى لە لیبیا و سوودان و کۆمارى ئەفریقیاى ناوەڕاست. سەرەڕاى ئەوەى رووسیا بە هێزى سەربازیى ئەمەریکا ناچێت، بەڵام ئەو چالاکییە سەربازییانەى بە شێوەیەکى زۆر زیاد پاشەکشەى بەو جەمسەرە کرد، کە لەدواى جەنگى سارد سەرکردایەتى دەکرد.

کاتێک چین و رووسیا دیارترین هێزن تەحداى ئەمەریکا بکەن، ئەوا گۆڕین بەرەو فەرەجەمسەریى خێراتر بوو لە ئەنجامى هەڵکشانى"هێزى مامناوەند" بەتایبەت لە دەرەوەى رۆژئاوا، بەرازیل و هندستان و باشوورى ئەفریقیاوە بۆ رووسیا و چین بەرەو پێکهێنانى کۆمەڵەى "برێکس" لەنێوان (2009 و 2010) کە گرووپێکە خۆى بە کۆمەڵێکى نا رۆژئاوایى ناساندووە، بازاڕە تازەکان و بەهێزبوونى باشوورى جیهانى لەخۆى گرتووە، خۆى وەک جێگرەوەى گرووپى هەشت و پاشان حەوت ناساندووە، کە ئەمەریکا بەسەرى باڵادەستە. لەگەڵ فراوانبوونى "بریکس" لە (2024) بۆ ئەوەبوو کە سێ وڵاتى ئەمەریکا تێیدا بەشدار بێت، کە ئیمارات و میسر و ئەسیوبیا، پاشان ئێران و بانگهێشتکردنى هەریەک لە سعوودیە و تورکیا بوو، لە (2000)وە بە روونى قەبارەى گۆڕانکاریى  لە ژینگەى نێودەوڵەتى دەرکەوتووە.

ئەمەریکا لەسەرەتاى ئەو سەدەیە تاکە زلهێزبوو، رۆژئاواش بەسەر دامەزراوەکانى وەک بانکى نێودەوڵەتى و سندوقى دراوى نێودەوڵەتى باڵادەست بوو، لە (2025) هێزە مامناوەندەکان هەستیان بەوە نەدەکرد ناچاربن لایەندارییان بۆ ئەمەریکا بێت، بەڵکوو خواستی خۆیان بەگوێرەى بەرژەوەندییەکانیانە، لە هەموو دۆسیەک بەشداردەبوون، بەشدارى لە هاوپەیمانییەکان دەکەن.

لە جیهانگیریى لیبراڵیەوە بۆ پۆپۆلیستى نەتەوەیى

گۆڕانکاریى دیارى دووەم فیکریى و ئایدۆلۆژى بوو: لیبرالیەتى گلۆباڵکراو پاشەکشەى کرد و پۆپۆلیستى نەتەوەیى هەڵشکا، لەگەڵ کۆتاییهاتنى نەوەدەکانى سەدەى رابردوو لیبرالەکان ئاهەنگیان بە بۆنەى دەرکەوتنى دەستکەوتەکانیان دەگێڕا، زۆربەى وڵاتانى ئەوروپاى رۆژهەڵات لە دەرەوەى میراتى کۆمۆنیزمى دیموکراسى لیبرالى و ئابوورى بازاڕەکانى جیهانى بوون. لە نەوەدەکانى سەدەى رابردوو شەپۆلێکى دوورکەوتنەوە لە سیستەمە خۆسەپێنە داخراوەکان لە رۆژهەڵاتى ئاسیا و ئەمەریکاى لاتین و ئەفریقیا دەرکەوت، ئەوەش لە سەرەتاى سەدەى (21) هەسکردنى بەهیواى قۆناغێکى نوێ هێز کرد. بەڵام دەرکەوت وەک ئەوەى پێشبینى فرانسیس فۆکۆیاما رێگەى خۆى بەرەو بەچەسپاندن دۆزیبێتەوە، کە کاتێک بینى سەرمایەدارى دیموکراسى لیبراڵى نوێنەرایەتى نموونەى فەرمانڕەوایى بوون لەکۆتاییدا هەموو وڵاتان پەیڕەوى دەکەن. راپۆرتەکانى دامەزراوەى "فریدۆم هاوس" ئاماژە بەوە دەکەن، ئەو ئاراستەیە لە (2005) گەیشتە لووتکە، لەو کاتەوە ساڵ لەدواى ساڵ دەستى بە پاشەکشە کردووە، بەڵام وڵاتانى دیموکراسى تازە بەرەو پەیڕەوى خۆسەپێنى رۆیشتن، هەڵبژاردنى دیموکراسیانە سەرکردەکە پۆپۆلیستەکانى قووڵکردەوە، پاشەکشەیان بە ئازادییە چەسپاوەکان کرد، دامەزراوەکانى دیموکراسیان لاواز کرد، لەگەڵ ئەوەشدا شەپۆلى دژە جیهانگیرى هەڵکشا، لەکۆتاییدا لە سیاسەتەکانى دۆناڵد ترامپ دەرکەوت، کە دیوارێکى لە باجى گومرگى بنیاد نا، تەحداى بیروباوەڕى بازرگانى ئازادى دەکرد، کە چەندین دەیەیە نوێنەرایەتى کۆڵەگەیەک لە کۆڵەگەکانى سیاسەتى رۆژئاواى دەکات.

هەرچەندە لیبرالیزم لە (2005) دەستى بە پاشەکشە کردووە، بەڵام قەیرانى دارایى جیهانى لە (2008) هات بۆ پەلەپێکردنى ئەو ئاراستەیە،  لە رۆژئاوا ئەو قەیرانە شوێنەوارى دوولایەنەى هەبوو، یەکەمجار کاریگەرى لەسەر تمانەى دەنگدەران کرد، لە هاوڕاییان لەگەڵ ئەو لیبراڵیزمەى کە لەدواى جەنگى سارد باڵادەست بوو. پێش (2008) پارتە گەورەکانى رۆژئاوا پاڵنەریى بیرۆکەى سیاسەتى لیبرالیزمى نوێ و "ئابوورى وەرچەرخاو" (واتا گواستنەوەى ئیمتیازەکانى دەوڵەمەندەکان لە رێگەى لێخۆشبوونى باج و سوودەکان بۆ خەڵکى گشتى لە وەبەرهێنانى دەوڵەمەندەکان زیاد دەکات)، لەگەڵ فراوانبوونى ئابوورى جیهانى و زیادبوونى دەرفەتى کار جیهانگیریش سوودەکەى بۆ کۆمەڵگە دەگەڕێتەوە. بۆیە نامۆ نییە کە گۆردن بڕوان لە (1999) وەزیرى دارایى بوو، پاشان بوو بە سەرۆک وەزیران رایگەیاند، "رۆژگارى برەودان و داڕومان کۆتایی هات" بەڵام قەیرانى دارایى لاوازى ئەو بانگەشەى ئاشکرا کرد، زۆربەى کەرتەفراوانەکان متانەیان بە لیبرالیزمى ئابووریى و ئەو پاراتەى ئەو لیبرالیزمەیان خستبووە بەرنامەوە نەما، ئەوەش بووە پاڵنەر بەرەو پارتە پۆپۆلیستەکان بن، کە رۆژگارێک لە پەراوێز بوون. دووەم ساڵانێکى زۆرى ویست تاوەکوو ئابوورییەکان لە شۆکى ئەو قەیرانە هەڵسنەوە و بانکەکانیان رزگاریان بێت، ئەوە دەرگاى لەبەردەم پۆپۆلیستەکان کردووە کە چارەسەرى سادە بۆ ئەو کێشە ئاڵۆانە پێشکەش بکەن. هەندێک لە دەنگدەران روویان کردە چەپە پۆپۆلیستەکان کە بەرپرسیارێتى ئەو پاشە کشەیان خستبووە ئەستوى دەوڵەمەندەکان، بەڵام زۆربەیان روویان کردە راستڕەوەکان و سەرزەنشتى بیانى و کۆچبەرەکانیان کرد و بەهۆکارى قەیرانەکانى وڵاتەکانیان لە قەڵەم دەدا، ئەوە بووە هۆى ئەوەى بەریتانیا لە (2016) لە یەکێتى ئەوروپا جیابێتەوە، لە هۆڵندا و فەرەنسا و ئەڵمانیا و ئیسپانیا و ئیتاڵیا و پرتوگال پۆپۆلیستەکان لە هەڵکشان بوون، تا گەیشتە دۆناڵد ترەمپ لە هەڵبژاردنەکانى (2016) پاشان هەڵبژاردنەوەى لە (2024).

لە دەرەوەى رۆژئاوا ئەو قەیرانە پاڵنەربوو بۆ ئەوەى چاو بە دیدى فۆکۆیاما بخشێننەوە، هەندێک وڵات هەوڵیان دەدا لاسایى نموونەى ئەمەریکى و رۆژئاواییى بکەنەوە، کە ئاشکراى کردبوو واقیعەکە ئەو وێنەیە نییە کە بۆمان جوان کراوە. لە هەمانکاتدا چین نموونەیەکى دیکەى گەشەى لەسەر بنەماى سەرمایەدارى باڵادەست پێشکەش کرد، کە دەوڵەت سەرکردایەتى دەکرد، پێچەوانەى لیبرالیزمى نوێى رۆژئاوایى و "رێککەوتنى واشنتن"بوو، کە نەخشەى قۆناغى دواى جەنگى دووەمى جیهانى داڕشتبۆوە. ڤلادمێر پووتین جێگرەوەیەکى دیموکراسى لیبرالى پێشکەش کردبوو، کە بریتى بوو لە خۆسەپێنى هەڵبژدێراو، کە ژمارەیەک سەرکردەى پۆپۆلیست لە ناوەوە دەستیان بەسەر جیهان دا گرتووە، وەک ڤیکتۆر ئۆربان لە هەنگاریان، رەجەب تەیب ئەردۆغان لە تورکیا، بنیامین ناتەنیاهۆ لە ئیسرائیل، ناریندرا مۆدى لە هیندستان.

سەرەڕاى ئەوەى لیبرالیزم لە رەهەندى سیاسى و ئابوورى خۆى ون نەبووە، بەڵام لەسەرەتاى ئەو هەزارەیە باڵادەستى خۆى لەدەست دا، لەگەڵ بوونى ئەمەریکا و چین و رووسیا ئەمڕۆ لەژێر سەرکردایەتى سەرکردە پۆپۆلیستە نەتەوەییەکانن، ئەوە بەباش دەزانن دەوڵەت دەست لە بازرگانى وەردەدات و کۆتوبەندى گەورەتر دەسەپێنێت، هەروەک دیارە (2025) زۆر دوور بوو لەو خەونە لیبراڵییەى فۆکۆیاما سەبارەت بە کۆتایی مێژوو موژدەى پێدا بوو.

لە دەستوەردانەوە بۆ ململانێى هێزە گەورەکان

لە (2000) سرووشتى ململانێى جیهانى گۆڕانکاریى گەورەى بەخۆیەوە بینیووە، لەسەرەتاى ئەو قۆناغە، دیمەنەکە مۆرکێکى دەستوەردانى ئەو لیبرالیزمەى تێدا بوو کە رۆژئاوا سەرکردایەتى دەکرد، سەرەڕاى بەردەوامى دەنگ لە ناوچە جۆراوجۆرەکانى جیهان، بەڵام نەوەدەکانى سەدەى رابردوو بە هەوڵە چڕەکانى ئەمەریکا و سەرکردەکانى رۆژئاوا جیا دەکرێتەوە بۆ کۆتاییهێنان بە ململانێ درێژخایەنەکان، کە دیارترینیان لە ئیرلەنداى باکوور و ململانێى عەرەبى ئیسرائیلى بوو، سەرکەوتنى لە یەکەم روونتر بوو لە هي دووەم. کاتێک جەنگێکى نوێ سەرى هەڵدا، سەرکردەکان لە رۆژئاوا لە پێشەنگى هەوڵەکانى نێوەندگیرى بوون، کاتێیش دەرکەوت سەرکردەکان سستن رەخنەیان لێگیرا، هەروەک ئەوە لە روەندا و بۆسنەش روویدا.

ئەو چوارچێوەیە پاڵنەربوو بۆ سەرکردەکانى وەک تۆنى بلێر بۆ جەختکردنەوە لە گوتارە بەناوبانگەکەى لە شیکاگۆ لە (1999) کە دەستوەردانى سەربازیى پاساوە بۆ پارێزگارى لە گەلانى ژێردەستە، بۆ ئەوەش نموونەى بە هاوپەیمانى ناتۆ لە کۆسۆڤۆ هێنایەوە. نموونەى ئەو دیدە دواتر بووە پێهێنەرێکى سەرەکى دەستوەردانى سەربازیى وڵاتانى رۆژئاوا، دیارترینیان جەنگى دژ بە عێراق بوو لە (2003) پاشان دەستوەردانى لیبیا بوو لە (2011). لە (2005) کۆمەڵگەى نێودەوڵەتى دانى نا بە پرەنسیپى پارێزگارى، کە دەرفەتى دەدا بە نەتەوە یەکگرتووەکان بە پاڵنەرى مرۆیى رێگە بە دەستوەردانى سەربازیى بدات. بەڵام ئەمڕۆ لە (2025) ئەو بیرۆکانە زۆر دوورە لە واقیع، متمانە بە نەتەوە یەکگرتووەکان لە نزمترین ئاستە. 

لە سەردەمى باڵادەستى ئەمەریکا نەتەوە یەکگرتووەکان جۆرێک لە سەردەمى زێرینى بوو، واشنتن بۆ کۆدەنگى فراوان لە ئەنجوومەنى ئاسایش پێشەنگ بوو، ئەو بڕیارانەى لە نەوەدەکان ڤیتۆى تێدا بەکارهێنان لە هەشت بڕیار تێپەڕى نەدەکرد، دوو ڤیتۆ لە لایەن هەریەک لە رووسیا و چین، چوار لە لایەن ئەمەریکاوە، بەڵام لە دەیەى یەکەمى هەزارەى دووەم بۆ (14) بڕیار بەرزبۆوە، لە دەیەى دووەم بۆ (22) بەرزبۆوە، لە دەیەى سێیەم بە کردەیى بۆ (20) بەرزبۆوە، لەگەڵ هەڵکشانى ململانێکان لەنێوان مۆسکۆ و پەکین و واشنتن. بەو جۆرە گۆڕانکاریى لە مینبەرى نەتەوە یەکگرتووەکان لە  ئیدارەدانى ململانێ جیهانییەکان بۆ گۆڕەپانى ململانێى هێزە گەورەکان گۆڕا، کە گەڕابوونەوە بۆ ئاساییکردنەوەى سیاسەتى نێودەوڵەتى.

ئەو گۆڕانکارییە رەنگدانەوەى لەسەر سرووشتى ئەو ململانێیە هەبوو، دەستوەردانەکان بەردەوام بوو، هەروەک لە نەوەدەکان هەبوو، بەڵام بوون بە پاساو لە بەرژەوەندى زیاتر بە پاڵنەرە مرۆیەکان، هەروەک بەڵگە بوون لەسەر بەردەوامى نەهامەتى غەزە لە (2023). ئەمەریکا رێگەى نەدا دەستوەردان لە سووریا بکرێت بۆ پارێزگارى لە چالاکوانەکان سەرەڕاى فشارى هاوپەیمانەکانى، بەڵام لە (2014) کاتێک رێکخراوى تیرۆرستى داعش دەبێتە مەترسى بۆ سەر بەرژەوەندییە هەرێمییەکانى دەستوەردان دەکات.بەڵام رووسیا بۆ بەهێزکردنى هەژموونى خۆى لە رۆژهەڵاتى ناوەڕاست هێز رەوانە دەکات، نەک بە پاڵنەرى مرۆیى، هێزە هەرێمى و نێودەوڵەتییەکان وەک دەرفەتێک بۆ دەورەدانى رکابەرەکانیان سەیرى جەنگە ناوخۆییەکان دەکەن، نەک وەک کارەساتى مرۆیى کە پێویستە رابگیرێن، لە هەمان کاتدا لەدواى پاشەکشەى جەنگى نێوان وڵاتان لە نەوەدەکان و دەى یەکەمى هەزارەى دووەم ململانێکان لەم ساڵانەى دوایى گەڕایەوە: لە جەنگى ئۆکرایناوە دژ بە رووسیا، بۆ پێکدادانەکانى هندستان و پاکستان و بەرووبوونەوەى ئیسرائیل و ئێران تا گەیشت بە سەرکەوتنى ئازەربایجان بەسەر ئەرمینیا، بەو جۆرە جەنگە کلاسیکیەکان لەنێوان وڵاتان بە قەبارەى جەنگە ناوخۆییەکان بەربڵاوبوو، ئا ئەوەیە دۆخەکە وەک ساڵى (2000) نییە.

دیپلۆماسیەتى چالاکى ترەمپ لەو دواییە بۆ گەیشتن بە رێککەوتنەکانى ئاشتى ئاماژە بە بوونى خواستێکى جیهانى دەدا، بەڵام دەرکەوێت هەوڵەکانى ئێستا لە هەوڵەکانى لە نەوەدەکان کە نەتەوە یەکگرتووەکان سەرکردایەتى دەکرد یەکلایەنترە، نزیکتریشە لە رێککەوتنەکان لەسەر بنەماى بەرژەوەندى نیشتیمانى، کە لە ژینگەیەکە کە ململانێى هێزە گەورەکان لە هەڵکشانە، نەک دەستپێشخەرى پشتئەستوور بە بەها یاخود پرەنسیپە هاوبەشەکان.

پاشگەزبوونەوە نەبیندراوەکان

سەرەڕاى ئەو سێ ئاراستەى پێشوو کە زیاتر لە سەر دۆخى جیۆسیاسى لە (25) ساڵى رابردوو دەرکەوت، ئەگەرى بەهێز ئەوەیە مێژوو نووسانى داهاتوو تیشک بخەنە سەر رەگەزەکانى دیکە بۆ ئەو قۆناغە، کە تاوەکوو ئێستا روون نییە، بۆ نموونە شوێنەوارى ئەو کاریگەرییە چییە کە پەتاى کۆڕۆنا لە ساڵى (2020 و  2021) لە دوورمەودا لەسەر گۆڕەپانى سیاسى بەجێیهێشتووە، چۆن گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان رەنگدانەوەیان لەسەر ئاراستەکانى سیاسى دەبێت، ئەوە چۆن لەسەر پرسى گۆڕانکاریى کەش و هەوا جێبەجێ دەبێت.لەگەڵ بەردەوامى درێژمەودا بەڵام تاوەکوو ئێستا نەبۆتە هۆى گۆڕانکارى جیۆسیاسى گەورە، لەگەڵ ئەوەشدا ئەگەر هەیە گۆڕانکارییەکانى ئەو چارەگە سەدەیە، شوێنەوارى گەورەى لە داهاتوو هەبێت، ئەو کاریگەرییەش زیاتر بەلاى ئەوەیە نەرێنى بێت، بەراورد بە ساڵى (2000) سیاسەتى نێودەوڵەتى ئەمرۆ رەشبینانەترە.

لەگەڵ ئەوەشدا ئەو وێنەیە لە دیدى زۆرێک لە باشوورى جیهان بە رێژەیەک دەمێنێتەوە، بەڵام بە تەواوى رۆشن نییە، پێگەشیان لە سیستەمى جیهانى باشبوونەوەیەک بەخۆیەوە دەبینێت، هەرچى لە رۆژئاوایە ئەو چیرۆکە چیرۆکێکە بەگشتگیرى پاشەکشە دەکات، چ لە هەژموونى رێژەیى چ لە باڵادەستى ئایدیا رۆژئاواییەکانى وەک لیبرالیزم. ئەوەش نامۆ نییە کە سەرکردە پۆپۆلیستەکان لە وبەرهێنانى گەڕانەوە بۆ رابردوو و بەرزکردنەوەى درووشمى گێرانەوەى شکۆى رابردوو دەستکەوتووى سیاسى سەرکەوتووبوونە.

نووسینى: كريستۆڤەر فيليپس: مامۆستاى پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لە زانکۆى کوین مارى لە لەندەن

سەرچاوە: ماڵپەڕى المجلة