Nuce Logo

وەرگێڕانی: ئیسماعیل تەها

رۆژنامەی ئیسرائیل تودەی راپۆرتێكی بڵاوكردۆتەوە، تێیدا نهێنی پشت گۆڕینی گواستنەوەی گفتوگۆكانی نێوان ئەمەریكا و ئێران لە توركیا بۆ سەڵتەنەی عومان ئاشكرا دەكات و پێیوایە چەند هۆكارێك لەپشت ئەو بڕیارەی تارانەوە هەیە. 

دۆدی كۆجان كە راپۆرتەكەی ئامادەكردووە دەڵێت، هەڵبژاردنی عومان تەنیا پێشخستنێكی لۆجستی نەبوو، بەڵكوو بڕیاركە پشتئەستوور بوو بە مێژووێك لە بێلایەنی و متمانە و ئەزموونی كەڵەكەبووی عومان لە بەڕێوە بردنی دۆسیە ئاڵۆزەكان لە پشت دەرگا داخراوەكانەوەیە.

مەسەقەت لەبری ئیستەنبۆڵ

راپۆرتەكە ئاماژە بەوە دەكات، تاران گواستنەوەی كۆبوونەوەكەی وەك یەكێك لە خواستە بنەڕەتییەكان بۆ چارەسەری ئەو قەیرانە دانا، كە خەریك بوو پێش دەستپێكردنی گفتوگۆكان شكست بهێنێت، لە پاڵ ئەو داوایە داوایەكی دیكەی تاران ئەوە بوو وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامی دوور بخرێتەوە و تەنیا عومان نێوەنگیری بكات. 

پێش جەنگی حوزەیرانی ساڵی رابردوو، سەڵتەنەی عومان پێنج گەڕی دانوستاندنی لەنێوان ئەمەریكا و ئێران لە مەسقەت و باڵیۆزخانەی وڵاتەكەی لە رۆما بەڕێوە بردبوو.

كۆجان ئاماژە بەوەش دەكات، رۆڵی عومان وەك نێوەنگیر شتێكی لە ناكاو نییە، بەڵكوو ریشەیەكی قووڵتری لە مێژووی ئەو ناوچەیە هەیە، ئیلان زلایت، لێكۆڵەر لە كاروباری وڵاتانی كەند لە ناوەندی مۆشیە دایان لە زانكۆی تەلئەبیب دەڵێت، سەڵتەنەی عومان تاكە وڵاتی ئیسلامییە زۆربەی دانیشتوانەكەی تا ئیفەی ئیبازین، كە لەدوای شیعە و سوننە گەورەترین تائیفەن، مێژووێكی دێرنیان هەیە، ئەو ناسنامەیە بێلایەنیەكی سرووشتی بە بنەماڵەی پادشا بەخشیووە، سوڵتان قابوس بن سەعید جەختی لەسەر لێبووردەیی ئاینی دەكردەوە، پارێزگاری لەو سیاسەتە دەكرد بەرانبەر سعوودیە لە لایەك و ئێران لە لایەكی دیكەوە.

كۆجان پێیوایە ئەو بێلایەنییە وای لە مەسقەت كردووە ببێتە خاڵی بە یەكگەیشتنی ئەو دیپلۆماسیەتە سەربەخۆیەی كە هەموو لایەك پێشوازیی لێ دەكەن، چونكە پێشتریش نێوەندگیری لەنێوان سعوودیە و ئێران كردووە، كە سەر ئەنجامەكەی بووە ئاشتەوایی ساڵی (2023) هەروەك رۆڵی لەنێوان ئەمەریكا و حوسییەكان لە چوارچێوەی ئاراستەیەك هەبوو كە بووە هۆی ئاگربەست لە مانگی حوزەیرانی ساڵی رابردوو. 

بەگوتەی ئەو راپۆرتە، هەڵوێستەكانی عومان بۆتە هۆی بەهێزكردنی وێنەی وەك وڵاتێكی بێلایەن، هەڵوێستەكانی ئەمانەن:

ـ لە 2015 رەتی كردەوە بچێتە هاوپەیمانی سعوودیە دژ بە حوسییەكان.

ــ لە 2017 رەتی كردەوە بەشداری لە بایكۆتی قەتەر بكات.

ــ لە جەنگی ناوخۆی سووریا رەتی كردەوە بەشداری لە پچڕانی پەیوەندییەكانی لەگەڵ بەشار ئەسەد بكات.

هەروەها سەڵتەنەی عومان پارێزگاری لە پەیوەندییە بەهێزەكانی كردووە لەگەڵ ئەمەریكا تاوەكوو ئێستاش كەشتییە ئەمەریكییەكان لە بەندەرەكانی عومان دەگیرسێنەوە. 

لە 1979 لەدوای روخاندنی رژێمی شا، یەكەم وڵات بوو شاندی بۆ ئێران رەوانەكرد، دەستبەرداری تاران نەبوو، دواتریش رێگەی دا ئەمەریكا خاكی وڵاتەكەی بۆ رزگاركردنی بارمتەكانی لە خاكی ئێران لە باڵیۆزخانەی ئێران لە تاران بە كاربهێنێت.

بە درێژایی ساڵانی رابردوو سەڵتەنەی عومان پارێزگاری لە كەناڵە كراوەكانی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی نوێی ئێران كردەوە، رەچاوی بەرژەوەندییە هاوبەشەكانی لەگەڵ تاران لە گەرووی هۆرمز دەكات.

ئەو هاوبەشیەی نێوان مەسقەت و تاران لەسەر بنەمای سەرەكی دامەزراوە: سەقامگیری گەرووی هۆرمز، كە شادەمارێكی زیندووی بازرگانی جیهانە، متمانەی چەندین دەی هەردوو وڵات، رۆڵی عومان وەك هێزێكی ناوچەیی، ئەو فاكتەرانە وای كردووە سەڵتەنەی عومان لە وڵاتانی دیكەی وەك قەتەر و توركیا گونجاوتر بێت بۆ ئەو رۆڵە.

رۆژنامە ئیسرائیلییەكە بە پشتبەستن بە رۆژنامەی نیویۆرك تایمز، دەڵێت، ئێران ترسی هەبووە كە فراوانكردنی ئەو بازنەیە وا بكات سەرۆكی ئەمەریكی نمایش بكات، قورسایی چاوەڕوانی تەنیا نەكەوێتە سەر ئەمەریكا، بەڵكوو بكەوێتە سەر هەموو ناوچەكە.

سەبارەت بە ژینگەی سیاسی ئێرانیش زلایت دەڵێت، ئێرانییەكان گومانیان لە دۆخی ئێستا هەیە، چونكە دۆخەكە لە ناوخۆ و دەرەوە گەیشتۆتە لوتكە، عومان ناوبانگێكی باشی لە شاردنەوە هەیە، لایەنەكان یەكتر دەناسن، ئەوە وا دەكات لە دیدی ئەوانە ببێتە نێوەندگیرێكی نموونەیی.

مێژووێكی درێژ لە كەناڵە نهێنییەكان

راپۆرتەكە ئاماژە بەوەش دەكات، كە مەسقەت بەردەوام لایەنی لە پێشینە بوو بۆ ئەمەریكا، كاتێك بەدوای كەناڵێكی گفتوگۆی گەرم لەگەڵ ئێران گەڕاوە.

لە (2011) عومان نێوەندگیری كرد بۆ ئازادكردنی سێ گەشتیاری ئەمەریكی كە لە لایەن ئێرانەوە دەستگیركرابوون، هەروەك سەرەتای نەوەدەكانیش میوانداری نهێنی كرد بۆ ئەوەی رێگە بۆ رێككەوتنی ئەتۆمی لە (2015) خۆش بكات.

ئەو لێكۆڵەرەی ناوەندی مۆشێ دایان پێیوایە عومان خاوەنی ژێرخانی پێویست و دێگەیشتنی وردە بۆ هەموو وردەكارییەكانی پڕۆگرامی ئەتۆمی، بۆیە پێویست بە دووبارە كردنەوەی ئەو دۆسیە ناكات، چونكە پێكهاتەی بنەڕەتی هەیە.

لە كۆتاییی راپۆرتەكەی دۆدی كۆجان دەڵێت، هەڵبژاردنی مەسقەت لە لایەن تارانەوە بڕیارێكی سەرپێیی نەبوو، بەڵكوو پراكتیكەكردنی لێكدانەوەیەكی ورد بوو، كە بریتییە لەوەی مەسقەت نێوەندگیرێكی لەسەرەخۆیە، پارێزگاری لە هەموو كەناڵەكانی دەكات، نایكات بە هەڵای سیاسی، ناوبانگی باشی لە "شاردنەوە"ی نهێنییەكان هەیە، توانای بەهێزە لە بەڕێوەبردنی دۆسیە هەستیارەكان، ئەوەش لەكاتێكدایە هێزە هەرێمییەكانی دیكە كێبڕكیانە لەسەر رۆڵ بینین لە رۆژهەڵات ناوەڕاست، بەڵام جارێكی دیكە لەسەر لێواری تەقینەوەی قەرانەكان مەسقەت دەبێتەوە ئەو وڵاتەی هەموو لایەنەكان بۆی دەگەڕێنەوە.

سەرچاوە: ماڵپەڕی عەرەبی 21