Nuce Logo

هەینی (2026/5/22) ماڵپەڕی (ئەنادۆڵ) بڵاوی كردەوە، رەجەب تەیب ئەردۆغان لە لووتكەی، "ئاسایشی وزە لە جیهانی گۆڕدراودا: بەستنەوە و هەماهەنگی" وتارێكی پێشكەش كرد، لە وتارەكەیدا رایگەیاند، ئەو لووتكەیە كاریگەریی لەسەر بەهێزكردنی هەماهەنگی نێوان وڵاتان لە بواری وزە دەبێت، وزە لە هەموو بوارەكانی ژیانی رۆژانە بۆ سیاسەتی نێودەوڵەتی بایەخی زیاتر بووە.

لە بەشێكی دیكەی قسەكانی گوتی، ئاسایشی وزە بۆتە رەگەزێكی بنەڕەتی لە ئاسایشی نەتەوەیی و پەرەپێدان و سەربەخۆیی و سەقامگیریی ئەو ناوچەیە، گاز و نەوت تاوەكوو ئێستا دوو سەرچاوەی ستراتیژین، دابینكردنیان بە شێوەیەكی سەقامگیر لە رووی تێچوونەوە لای وڵاتان هەڵگری زۆرترین بایەخە، رووداوەكانی ئەم دواییە لەو ناوچەیە لە لایەك بایەخی ئاسایشی وزەی دەرخست، لە لایەكی دیكەوە ئاستی پەیوەندی نێوان وڵاتانی دەرخست.

لە بەشێكی دیكەی قسەكانی جەختی لەسەر ئەوە كردەوە، لەو كاتەوەی جەنگی رووسیا ــ ئۆكراینا هەڵگیرساوە، لە خستنەڕووی پرسەكان پرسی وزە و دابینكردنی و ئاسایشی گواستنەوەی گازی سرووشتی و نەوت بۆتە پرسی لە پێشینە، هێرشەكانی ئەمەریكا و ئیسرائیل لە (28)ی شوبات بۆ سەر ئێران، كاریگەری گەورەی نەرێنی لەسەر هاوكارییەكانی ئاسایشی زوە و بازرگانی درووست كرد.

سەرۆك كۆماری توركیا گوتی، بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و گازی سروشتیمان بینی گەیشتە لە (50%)، ئەو قەیرانە تەنیا پەیوەست نەبوو بە نرخەوە، بەڵكوو كێشەی جدی لە هاوكاری وزە دەردەكەوت، تاوەكوو ئێستاش كاریگەرییەكانی ئەو ئاڵۆزییە جیۆسیاسیە لەسەر ژیانی رۆژانە و بەرهەمهێنان و گەشتوگوزار و گواستنەوەی ئاسمانی و ئابووریی هەیە.

ئەردۆغان دەشێڵێت، توركیا بەهێزترین پرد و خاڵی تێپەڕین و بە یەكگەیاندنی ناوچە جوگرافییە دەوڵەمەندەكانی سەرچاوەكانی وزە و وڵاتانی پێویست بەو سەرچاوانەیە.

سەرەڕای هەموو ئەو كارانەی بەرانبەر توركیا كرا، بەڵام لە رێگەی مانەوەی لە دەرەوەی ئەو جەنگانە توانی رۆڵی هاوسەنگ ببینێت و لایەنی دیپلۆماسی و گفتوگۆ زاڵ بكات، ئەوەش بۆتە هۆی ئەوەی ببێت بە یاریكەرێكی سەرەكی لە ئاشتی و گواستنەوەی وزە.

سەرۆكی توركیا باسی لەوەش كرد، گرەنتی گواستنەوەی سەرچاوەكانی وزە بە شێوەیەكی ئارام و سەقامگیر و تێچووی كەم بایەخی ستراتیژی نەبوونی خاوەندارییەتی ئەو سەرچاوانە كەم ناكاتەوە.

سەبارەت بە پێگەی توركیاش دەڵێت، توركیا وڵاتێكە لەبواری دابینكردنی ئاسایش بۆ وزە، ناتواندرێت دەستبەرداری بن، هەنگاوەكانی حكومەت لە (23)ی مانگی رابردوو رۆڵی گەورەی لەسەر ئاسایشی وزە هەبوو، توركیا لە رێگەی پێنج هێڵەوە گازی سرووشتی دابین دەكات، دوو هێڵ لە رووسیا، دوو هێڵ لە ئازەبایجان، هێڵێك لە ئێران.

ئەردۆغان ئاماژە بەوەش دەكات، لە بواری وزە توركیا بۆتە خاوەنی ژێرخانێكی گەورە، توانیوویەتی گاز لە زیاتر لە (50) كۆمپانیا لە (39) وڵات بەدەست بهێنێت.

لە رێگەی وێستگەكانی گازی سرووشتی شل و كۆگای هەڵگرتن دووبارە كردنەوەی بە گاز و هێڵەكانی گەیاندن توركيامان كرد بە یەكێك لە ناوەندە بە هێزەكانی وزە لە ئەوروپا.

لە چوارچێوەی وەبەرهێنانی نوێ توانای رۆژمانەمان بۆ شلكردنەوەی گازی سرووشتی لە (161) ملیۆن مەتر چوارگۆشەوە، ئێستا بۆ (200) ملیۆن مەترچوارگۆشە بەرزكردۆتەوە، یەكێك لە دەستكەوتە گرنگەكانی دیكەمان گەڕان و هەڵكەندە، ئەوەش لە چوارچێوەی "سیاسەتی نیشتیمانی وزە و سامانی ژێر زەوی" بوو، كە لە (2016) راگەیێندرا، بە واتای وشە گۆڕانكاریی ریشەییمان كردووە، ئەوەش بە درووشمی، "هەر كەسێك هەوڵ بدات، بەرهەمی هەوڵەكە دەبینێت" لە (10) ساڵی رابردوو بە ئەندازیار و كەشتی و پێداویستی تایبەتی خۆمان بە شێوەیەكی گەورە وەبەرهێنانمان لەو بوارە كردووە، بە كەشتی "قاتیح" لە نیشتیمانی شین دەستمان  بە دۆزینەوە كرد، لە بواری گازی سرووشتی گەورەترین سەركەوتنمان لە مێژووی كۆماری توركیا بەدەست هێنا، لە كێڵگەی سەقاریا بۆ گاز بەرهەمی رۆژانەمان گەیشتە نۆ ملیۆن و (500) هەزار مەتر چوار گۆشە، ئەوەش پێداویستی رۆژانەی ملیۆنان ماڵ دابین دەكات.

لە بەشێكی دیكەی قسەكانی گوتی، لەگەڵ بەگەڕخستنی سەكۆی بەرهەمهێنانی، "عوسمان غازی" بەرهەمی رۆژانە لە (2026) دەگاتە (20) ملیۆن مەتر چوارگۆشە، ئەوەش پێویستی هەشت ملیۆن ماڵ لە گازی دەریای رەش دابین دەكات، دامەزراندنی سەكۆی بەرهەمێنان بەردەوام دەبێت، لەگەڵ گەیشتنمان بە ساڵی (2028) بەرهەمی رۆژانە لە قۆناغی دووەم بۆ (45) ملیۆن مەتر چوارگۆشە بەرزدەبێتەوە، بەوەش بەرهەمی ناوخۆمان نزیكەی (16 بۆ 17) ملیۆن ماڵ لێی سوودمەند دەبێت.

سەبارەت بە كاری گەڕان و دۆزینەوە لە دەرەوەی وڵاتیش ئەردۆغان گوتی، توركیا لە ئاوەكانی سۆماڵ سەرقاڵی دۆزینەوە و هەڵكەندنە، ئەوەش لە رووی مێژووییەوە بایەخی گەورەی هەیە، كە لە دەرەوەی وڵاتەكەی خۆی لە قووڵاییەكانی دەریا سەرقاڵ گەڕان و هەڵكەندنە، لە لایەكی دیكەشەوە لەگەڵ حكومەتی سووریا لە بواری سامانی ژێر زەوی و نەوت سەرقاڵی كاری هاوبەشین. 

توركیا بڕیاری داوە سەركەوتنی گەورە لە بوارەكانی وزە و سامانی ژێر زەوی و سەرچاوە سرووشتییەكان بەدەست بهێنێت، وەك سەربەخۆییمان لە بواری پیشەسازیی بەرگریی، سەربەخۆیی تەواو لە بواری وزە بەرزترین ئامانجمانە.