خاڵە بەهێزەکانی حکومەتی هەرێم، کۆتایی بە یارییەکەی بەغدا دەهێنێت

0

نوچەنێت

لەدوای گشتپرسی سەربەخۆیی هەرێمی کودستان، ناوچەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی کوردستان لە ٢٥ی ئەیلولدا، نزیکەی ٩٣٪ خەڵکی کوردستان دەنگیان بە -بەڵێ بۆ سەربەخۆیی کوردستان دا، بەغدا بە مەبەستی رێگری کردن لە سەربەخۆیی کوردستان، کۆمەڵێک رێوشوێنی توندی سەربازی، ئیداری و سیاسی بە هاوکاری ئێران و تورکیا گرتۆتەبەر. هەروەها گفتوگۆ لە گەڵ هەرێمی کوردستان رەتدەکاتەوە و داوای هەڵوەشاندنەوەی گشتپرسی دەکات، بەڵام تەنیا شتێک، کە سەرکردە و لایەنەکانی هەرێمی کوردستان لێی دەترسن و هەوڵی پێشگرتنی دەدەن، شەڕی ناو خۆ- و دوو ئیدارەییە، حکومەتی بەغداش بە لەبەرچاوگەرتنی ئەو دۆخە فشارەکانی زیاتر کرد.

کێشەکان سیاسین نەک ئابووری(١)

د. ئازاد ئەحمەد، شارەزای ئابوری، بە ماڵپەڕی فەرمی پارتی دیموکراتی کوردستانی راگەیاند، “کێشەکانی نێوان ھەرێم و بەغدا، زیاتر کێشەی سیاسیین نەک ئابوری، لە ئێستادا حکومەتی ھەرێمی کوردستان لە ھەوڵی ئەوەیەدایە بەدانوستان کێشەکان لەگەڵ بەغدا چارەسەر بکات. بە چارەسەر کردنی کێشە سیاسییەکان کاریگەری لەسەر چارەکردنی کێشە ئابوورییەکانیش دەبێ.

ئێران کێشەکان ئاڵۆز تر دەکات(٢)

جۆن مەککین، سیناتۆری کۆمارییەکانی ئەمریکا لە دانیشتنێکی تایبەتی کۆنگرێسدا، کە بۆ سیاسەتی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تەرخان کرابوو، لەبارەی ڕۆڵی ئێران داگیرکردنی کەرکوکەوە ڕایگەیاند “تاران لەڕێگەی قاسم سولەیمانی، فەرماندەی سوپای قودسی ئەو وڵاتەوە، پشێوی و ئاڵۆز دەخاتە نێوان پەیوەندییەکانی هەولێر و بەغداوە و، گرفت و ئاستەنگی زیاتر لە پەیوەندییەکانی کورد و بەغدا ساز دەکات”.

مەکین لەو دانیشتنەدا ئاماژەی بەوە کرد کە  “ئەو فەرماندە سەربازییەی ئێران، دەیەوێت هەڵبژاردنەکانی ساڵی داهاتووی عێراق بکاتە هەوڵ و دەرفەتێک بۆ فراوانترکردنی پێگەی ئێران، لە عێراق”.

بەپێی زانیاریی میدیا جیهانییەکان، هەموو هەوڵ و تەقەلای ئێران و قاسم سولەیمانی ئەوەیە لە هەڵبژاردنی داهاتووی عێراقدا، میلیشیاکانی حەشدی شەعبی، لە هێزیکی سەربازییەوە بکاتە هێزێکی سیاسی و هەموو جومگە سیاسی سەربازییەکان داگیر بکات.

ئێران باڵانسی هێزی گۆڕی(٣)
 
سه‌فین دزه‌یی، گوتەبێژی فەرمی حکومەتی هەرێمی کوردسان لە چاوپێکەوتنێکدا دەڵێت “ئێران هاوكاری هێزه‌ عێراقییه‌كان و چه‌كدارانی حه‌شدی شه‌عبی كردووه‌، بۆ هێرش كردنه‌ سه‌ر كه‌ركوک و فشار خستنه‌ سه‌ر به‌شێک له‌سه‌ركرده‌كانی یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان، بۆ جێبه‌جێ كردنی پڕۆژه‌ی ڕاده‌ستكردنی كه‌ركوک”.
سه‌فین دزه‌یی گوتی “حكومه‌تی هه‌رێم، پێشوازی له‌هه‌ر هه‌وڵێكی ئه‌نجامدانی كۆبونه‌وه‌ی نێوان هه‌ولێر و به‌غدا، ده‌كات و ئێشتاش چه‌ند وڵاتێک بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كانی نێوان هه‌ولێر و به‌غداد له‌سه‌ر خه‌تن و له‌په‌یوه‌ندیدان وه‌ك(به‌رلین، مۆسكۆ و واشنتۆن)”.

سه‌باره‌ت به‌ مه‌رجی به‌غدا بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌نجامه‌كانی ڕیفراندۆم به‌ته‌واوی، بۆ ده‌سپێكردنه‌وه‌ی گفتۆگۆكان،سه‌فین دزه‌یی دەڵێت “حكومه‌تی هه‌رێم بڕیاری ڕیفراندۆمی نه‌داوه‌ تا بڕیاری هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ لای ئه‌و بێت، به‌ڵكو ئه‌وه‌ بریاری میلله‌ت و سه‌ركردایه‌تی سیاسی كورد بووه‌. پێویسته‌ ئه‌و سه‌ركردایه‌تییه‌ بریار له‌وباره‌یه‌وه‌ بدات”.

پێویستە حەشدی شەعبی خۆی بۆشەڕی گەورە ئامادە بکات(٤)

هومام حه‌مودی، سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی باڵای ئیسلامی عێراق، له‌ کاتی به‌شداریكردنی له‌ رێوڕه‌سمی ده‌رچوونی چه‌كدارانی خولێكی دیكه‌ی میلیشیاكانی حه‌شدی شه‌عبی، له‌ باره‌گای سه‌رایا عاشورا گوتی، پێویسته‌ سه‌رجه‌م گروپه‌كانی حه‌شدی شه‌عبی، خۆیان بۆ جه‌نگی  گه‌وره‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌دا ئاماده‌ بكه‌ن، كه‌ عێراقێكی یه‌كپارچه‌یان ناوێت، چونكه‌ پلانه‌كان بۆ دابه‌شبوونی عێراق، به‌رده‌وامن و هاوپه‌یمانێتییەکی نێوده‌وڵه‌تیش بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ پێكهاتووه‌.

سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی باڵای ئیسلامی عێراق، ئاماژه‌ بەوە دەکات، کە داعش له‌ڕووی سه‌ربازیه‌وه‌ ته‌واو بووه‌، به‌ڵام ئه‌مجاره‌ ده‌یانه‌وێ ئه‌منی ناو شاره‌كان بكه‌نه‌ ئامانج، بۆیه‌ ئه‌ركێكی تری حه‌شدی شه‌عبی له‌داهاتوودا پاراستنی ناوچه‌ رزگاركراوه‌كان و رووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی ئه‌وانه‌یه‌، كه‌ عێراقێكی یه‌كپارچه‌یان ناوێت و داوای جیابوونه‌وه‌ له‌ عێراق ده‌كه‌ن.

سێ فاكتەری سەرەكی بەغدای بەو ئاقارە توندەدا پاڵناوە(٥)

ئازاد جوندیانی، ئەندامی مەکتەبی سیاسی یەکێتی لە وتارێکیدا دەڵێت “تێگەیشتنێكی هەڵە لای حكومەتی مەزهەبی بەغدا دروستبووە و بەردەوام و دانوستان رەتدەكاتەوە، سێ فاكتەری سەرەكی بەرپرسانی بەغدای بەو ئاقارە تووندەدا پاڵناوە، كە بەزنجیرە ئیجرائات دژی كوردستان بڕیار لێبدەن و ئۆپشنی رووبەڕووبوونەوەی سەربازی و لەشكركێشیش بگرنەبەر، كە لەم دووسێ رۆژەدا ئامادەكاری و گەفوگوڕەكانیان هێناوەتە مەیدان”. فاكتەرەكان بریتین لە:

یەكەم: وەدەنگنەهاتنی وڵاتانی دنیا و هاوپەیمانان و خۆوانیشاندانیان، كە لەسەر گشتپرسی لە كورد نیگەرانن و جۆرێك لە خۆبێبەریكردنان لەوبارەوە نیشانداوە . پێدەچێ عێراق و لەگەڵیدا ئێران و توركیا ئەو خۆبێدەنگكردنەی ئەمریكا و وڵاتانی دیكە وا لێكبدەنەوە، كە ئەمە پێكردنی گلۆپی سەوزە بۆ بەغدا تاوەكو بەهەر شێوازێك و رێوشوێنێك بۆی دەكرێ، رووبەڕووی گشتپرسی و دەرەنجامەكانی ببێتەوە . ئەم خوێندنەوەی بەغدا، یان هەرلایەك كە وای بۆخوێندبێتەوە تەواو هەڵەیە، چونكە هێشتا ئەمریكا بەغدای بەتەواوی لە فەلەكی خۆیدا ساخ نەكردووەتەوەو لەژێركۆنترۆڵی ئێران دەرینەهێناوە، تاوەكو بیەوێ ناوچەی دیكەش لە جوگرافیای عێراق بكەوێتەوە ژێردەستی .

دووەم: گرەوێكی گرنگی بەغداو هاوپەیمانە ڕۆژهەڵاتییەكەی، لەسەر دۆخی ناوخۆی كوردستان بنیاتنراوە، بەتایبەت ئێران پێیوایە، بای ئەوەندە هەژمونی بەسەر نوێنەرانی سیاسی بەشێكی كوردستانەوە هەیە ، كە سەرئەنجام خۆشیان بێ و ترشیان بێ ، بچنەپاڵ پڕۆژەی ئێران بۆ پووچەڵكردنەوەی گشتپرسی. هێندێ ئاماژەی بەواقیعبوونی گرەوەكەیان لەم چەند ڕۆژەدا دەركەوتووە. ستراتیژی ئەو گرەوەشیان، لەسەر لێك جیاكردنەوەی كوردستان داڕشتووە و دەیانەوێ دواجار كوردستان بكەنەوە بەدوو ئیدارەیی و لانیكەم ئیدارەی سلێمانی، كە هاوسنوری ئێرانە بەتەواوی بە هاوپەیمانی بەغدا و تارانەوە ببەسترێتەوە.

سێیەم: دەسەڵاتی ئێستای عێراق و ئێران، هەم بەپێی هەندێ زانیاری و هەم بەپێی خوێندنەوەیەكی هەمەلایەنە، لە توركیا دڵنیانین ئەگەر بۆ تێكشكاندنی كوردستانی عێراق لەشكری خۆی رەوانەی كوردستان بكات، دوایی جێیبهێڵێت. چونكە پێیانوایە، كە توركیا بۆ نەچوونەدەر لە كوردستان، چەندین رێككەوتنی كۆنینەی دوای جەنگی یەكەمی جیهان زیندوو -و كارا دەكاتەوە ، یان دەیانكاتە بیانو كە بۆی هەیە لە سەردەمی فەوزای وەك ئێستای ناوچەكە دەتوانێ وابكات . 

بۆیە بەغدا هەموو پێشنیازەكانی كوردستان، لەمەڕ دانوستاندن رەتدەكاتەوە و وێڕای زنجیرەیەك ئیجرائاتی نایاسایی و نا “دەستوری” كە ئەوان وای نیشاندەدەن تاوەكو ئەوپەڕەكەی پابەندی دەستورن، رۆژانەش ریزێك پێشمەرجی تەعجیزی بۆ دانوستاندن دادەنێ .

 هەر لێکەوتەیەک بەهۆی گشتپرسییەوە هاتۆتە ئاراوە هەڵوەشاوەیە(٦)

دادگای فیدراڵی عێراق، رۆژی دووشەممە ٢٠-١١-٢٠١٧، لەبارەی 7٧پرسی دەستوری کۆبووەوە، چوار لەوان سکاڵا بوون دژی گشتپرسییەکەی ٢٥ ی ئەیلوولی باشوری کوردستان. دوای کۆبوونەوەکە ئیاس ساموک، گوتەبێژی دادگای باڵای فیدراڵی عێراق، لە راگەیەندراوێکدا رایگەیاند “دادگای فیدراڵی ئەمڕۆ بڕیاری دا، کەوا گشتپرسییەکەی ٢٥ی مانگی ئەیلوولی ٢٠١٧، کە لە هەرێمی کوردستان و ناوچەکانی دیکەی دەرەوەی ئەنجامدرا، نادەستوورییە”.

ساموک لە راگەیەندراوێکدا روونیکردەوە “بەپێی بڕیارەکە، ئەنجامی گشتپرسی و لێکەوتە و هەر دۆخێک بەهۆی ئەنجامی گشتپرسییەکەوە هاتووەتە ئاراوە هەڵوەشاوەیە”.

بە دڵنیاییەوە کورد بە مافەکانی خۆی دەگات(٧)

نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان، لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا لەدوای کۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیران لەبارەی گشتپرسی، وەڵامی بڕیاری دادگای باڵای فیدراڵی عێراقی دایەوە و رایگەیاند “ئەگەر بەغدا و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، دەیانەوێت عێراق سەقامگیربێت، دەبێت عێراق زۆر جددی و زۆر بە پەرۆش بێت لە جێبەجێکردنی دەستور”.

سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران، جەخت لە جێبەجێکردنی دەستور دەکاتەوە”دەستور بۆ ئێمە یەک پاکێجە و لە ماددەی یەکەمەوە تا کۆتایی، دەبێت هەمووی بەیەکەوە جێبەجێبکرێت، ناکرێت تەنیا ئەو ماددانە جێبەجێ بکەن، کە خۆیان دەیانەوێت، ئێمە پێمانوایە، ئەگەر دەستور وەکو خۆی جێبەجێبکرێت، هیچ کێشەیەک لەم وڵاتە نامێنێت، تەنانەت ئەگەر دەستور جێبەجێکرابایە پێویستی بە ئەنجامدانی گشتپرسی نەدەکرد”.

نێچیرڤان بارزانی، لە بارەی بڕیاری دادگای فیدراڵی عێراقەوە گوتی “بڕیاری دادگای فیدراڵی، کۆتاییە و هەڵناوەشێتەوە، بەداخەوە ئەوان تاکلایەنە بڕیارەکەیان داوە”. بارزانی گوتی، بە دڵنیاییەوە کورد زوو یان درەنگ بە مافەکانی خۆی دەگات.

زیاتر لە ٥٥ ماددەی دەستووری پێشێلكراوە(٨)
مەسعود بارزانی لە راگەیەندراوێکدا، لە وەڵامی بڕیاری دادگای فیدڕاڵی عێراق سەبارەت بە هەڵوەشاندنەوەی گشتپرسی رایگەیاند، لە بەنادەستوری زانینی ڕیفراندۆم، پێویستە خەڵكی هەرێمی كوردستان و هاوڵاتیانی عێراق و گشت لایەك ئەوە بزانن، کە دادگای فیدڕاڵی عێراق بەر لە پەسەندكردنی دەستوری عێراق، دروست كراوە. دەبوایە لە دوای پەسەندكردنی دەستوری نوێی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٥ ئەو دادگایەی ئێستا هەڵبوەشێتەوە و دادگایەك بە پێی پێوەرە دەستورییەكان، كە لە ماددەی ٩٢ـی دەستوردا هاتووە، دابمەزرێت و یاسایەكی بۆ دەربچێت، كە چی تا ئێستا یاسای بۆ دەرنەچووە،  لە ٢٠٠٥ـەوە هەتا ئێستا ئەو دادگایە، بە بێ ئەوەی بنەمای دەستوری و یاسایی هەبێت لە كارەكانی بەردەوام بووە.

هەر ئەوەش وای كردووە، بكەوێتە ژێر هەژموونی بارودۆخی سیاسی و ڕوداوەكان و لە ڕێڕەوە دەستورییەكانی لا بدات و لە دیباچەی دەستووری عێراقدا هاتووە كە “ان التزام بهذا الدستور يحفظ للعراق اتحاده الحر شعبا و ارضا و سيادة “.

ئەوە لە حاڵێكدایە، كە زیاتر لە ٥٥ماددەی دەستوری پێشێلكراوە و حكومەتی عێراق، پابەندی دەستور نەبووە. بۆچی ئەو دادگایە لە پێكنەهێنانی ئەنجومەنی ئیتحادی بێدەنگ بوو، كە دەبوایە بەپێی ماددەی ٦٥ـی دەستور دامەزرابا و ئەگەر ئەو ئەنجومەنە بوونی هەبوایە، دەستەڵاتی تەشریعی كامڵتر دەبوو- و ڕێگەی لە تاكڕەوی و پێشێلكردنی مافی هەرێم دەگرت.

بۆ چی ئەو دادگایە، لە بەرانبەر جێبەجێنەكردنی ماددەی ١٤٠ بێدەنگ بوو، كە دەبوایە لە كۆتایی ٢٠٠٧ جێبەجێ بكرایە. خۆ هەموو لایەك دەزانن جێبەجێنەكردنی ئەو ماددەی سەرچاوەی زۆرێك لە كێشەكان و بێ متمانەییەكانی نێوان هەرێم و بەغدا، بوو.

ئەو دادگایە بۆ چی ڕێگەی لەوە نەگرتووە، كە هێزی چەكدار لەدژی خەڵكی كوردستان و بۆ یەكلاییكردنەوەی كێشە سیاسیەكان، لە لایەن حكومەتی عێراق بەكار بێت، كە خۆی لە خۆیدا پێشێلكردنی ئاشكرای ماددەی 9٩ی دەستوورە، كە نابێ هێزی چەكدار بۆ سەركوتكردنی گەلی عێراق بەكار بێت و دەست لە كاروباری سیاسی وەربدات.
جگە لەوەیش پێویستە هەموو لایەك بزانن، هیچ بنەمایەكی یاسایی و دەستووری نییە، كە بتواندرێ دەنگی سێ ملیۆن مرۆڤ بە نادەستوری بزاندرێ، چونكە دەنگی گەل خۆی سەرچاوەی شەرعییەت و دەستوور و یاسایە.

ئەنجام

عێراق بە پشتیوانی ئێران، مەبەستیەتی لانی زۆر یان لانیكەمی ستراتیژیەتی لەباربردنی ئەنجامەكانی گشتپرسی مسۆگەر بكات، ئەویش یان بەو هەڕەشە و ئیجرائاتانە، كوردستان مل بداو گشتپرسی بەتاڵ بكاتەوە، كە ئەمە دەسەڵاتی كەس نییە، یان ئەوەتا بە دوو ئیدارەیی كردنی كوردستان، هیچ پێگەیەك بۆ گشتپرسی و ئەنجامەكانی نەهێڵێتەوە. 

 مەبەست لە دووئیدارەیی، کە بەغدا و بەشێک لە هاوپەیامنەکانی، بیری لێدەکەنەوە  لێكجیاكردنەوەیە، نەك ئەو دوو ئیدارەییەی، کە گەرمەی شەڕی ناوخۆشدا هەبوو.

وەک دیارە سەرکردایەتی ئێستای کورد، (مەبەست دوای ١٦ی ئۆکتۆبەرە)، لە هەوڵی بەردەوامدان بۆ ئەوەی دەستکەوتەکانی پێشووش لە دەست دەرنەچێت، کە ئەمەش لە سەردان و کۆبوونەوەکانی نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان و قوباد تاڵەبانی، جێگری سەرۆکی حکومەتی هەرێم، بە ئاشکرا دەردەکەوێت. وەک لە کۆبوونەوەی دەرکەوتووە دڵخۆشکەرە نەیارەکان لە یەک نزیکبوونەتەوە و ، هاوهەڵوێستییەک بۆ رەتکردنەوەی دوو ئیدارەیی هەیە، کە ئەمش رەتکردنەوە یان شکستی پیلانی بەغدا و ئێران دەهێنێ.

ئەوەی سەرکردایەتی کورد باسی دەستور دەکات، مەبەست تەنیا ماددەی ١٤٠ نییە، بەڵکو کۆی ماددەکانی دەستورە، ئەمە رێک ئەو خاڵە لاوازەی دەسەڵاتی بەغدایە، کە هیچ کات ناتوانێت پێوە پابەند بێت، نەلە بەرانبەر کورد و نە بارانبەر بە سوننە و پێکهاتەکانی دیکە. چوونکە مێژوو سەلماندوویەتی دەسەڵاتی مەهەبی لە گەڵ دیموکراسی تەبا نییە. خاڵی هەرە بەهێزی هەڵوێستی سەرۆکی حکومەتی هەرێم، بەدەستهێنانی پشتگیری نێودەوڵەتییە، کە تەواوی وڵاتە زلهێزەکانی هێنایە سەرخەت (ئەمریکا، بەریتانیا، کەنەدا، فەرەنسا، ئەڵمانیا، رێکخراوی نەتەوەیەکگرتووەکان)، کە ئەمە خۆی لەخۆیدا لە سیاسەتدا، خاڵی بەهێزن و بەغدا لە بەرانبەر بەو خاڵە، لاوازە و یاریەکە دەکەوێتەوە ناو ماڵی خودی شیعە.

سەرچاوەکان:

١ـ http://www.kdp.info/a/d.aspx?s=040000&l=13&a=104969

٢ـ http://www.basnews.com/index.php/so/news/kurdistan/391429

٣ـ http://www.speemedia.com/dreja.aspx 

٤ـ http://www.nuche.net/?p=108193

٥ـ http://www.rudaw.net/sorani/opinion/131020172

٦ـ http://www.nuche.net/?p=108325

٧ـ http://www.nuche.net/?p=108341

٨ـ http://www.nuche.net/?p=108402

Share.

About Author

بوچون نوسین داخراوە.

Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com