ساڵی ٢٠١٩، ساڵی قەیران لە سیاسەتی جیهانی

0

نوچەنێت

لە ساڵی ٢٠١٨دا چەندین قەیران و تەنگه‌ژە لە ئاستی جیهان هاتنە کایەوە، کە زۆریەک لەوان جێى نیگەرانی و مەترسین، پێدەچێ ساڵی ٢٠١٩ درێژە و بەردەوامی ئەم قەیرانانە بن.

رکابەرایەتی ئەتۆمی وڵاتان، گەورەترین قەیرانی ساڵی ٢٠١٨ بوو. هەر یەک لە وڵاتی گەورە و پڕچەکی جیهانی لە بری بەهێزکردنی رێککەوتنە جیهانیيەکان لە بواری ئەتۆمی، هەوڵی پێشێلکردنی رێککەوتنەکانی پەیوەست بە چەکی ئەتۆمییان دا. ڤلادیمێر پۆتین، سەرۆکی رووسیا، مانگی مارس پەردەی لە سەر پێنج چەکی ئەتۆمی نوێ هەڵدايه‌وه‌ و رایگەیاند: رووسیا وەک کاردانەوە بەرامبەر بە بڕیاری واشنتۆن بۆ هەڵوەشاندنەوەی رێککەوتنی قەدەغەکردنی موشەکی بالیستی، ئەم چەکانەی بەرهەمهێناوە. رووسیا هەروەها ژمارەیەک موشەکی کروزی دروست کردووە، کە توانایەکی زۆر زیاتری لە موشەکە دوورمه‌وداكان هەیە، کە لە سەردەمی رۆناڵد رێگان، رێککەوتنێک لە بارەوە واژۆکراوە و دوولایەن بڕیاری راگیرانی دروستکردن و بەکارهێنانیان دابوو.

لە مانگی ئۆکتۆبەر، دۆناڵد ترەمپ رایگەیاند، کە سەرباری دژایەتی هاوپەیمانانی لە ناتۆ، بڕیاری هەڵوەشانەوەی رێککەوتنی قەدەغەکردنی چەک ئەتۆمیيەکان دەدات. هەڵوەشانەوەی رێککەوتنی ئای.ئێن.ئێف، بە ئەگەری زۆر سەرەتایەک بۆ هەڵوەشانەوەی رێککەوتنی ستارتی نوێ، کە ئەم رێککەوتنە لە لایەن باراک ئۆباماوە گفتوگۆ و دانوستاندنی لە سەر کرابوو، چەکە دوورهاوێژەکانی سنووردار دەکرد. جۆن ڤۆڵفستاڵ، بەڕێوەبەری باڵای ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا هۆشداری دەدات و دەڵێت، لەناوبردنی ئەم رێککەوتننانە، دەبێتە هۆی توندتربوونەوەی رکابەرایەتی چەکی ئەتۆمی و وادەکات، کە داهاتووی پەیوەندییەکانی واشنتۆن و مۆسکۆ بخاتە ژێر پرسیارەوە و مەترسی گەورەتر بێتە ئاراوە.

لە لایەک خودی  سەرۆکی ئەمریکا هەڕەشەیەکی جیدیە بۆ سەر ئاسایشی جیهانی، ئەم مەترسیە زیاتر دەگەڕێتەوە بۆ سیاسەتی ئەتۆمی دۆناڵد ترەمپ، ئەو کەسێكە، کە توانای بڕیاردانی هەیە بۆ بەکارهێنانی ئەم چەکانە لە هەر کات و ساتێک، کە بیهەوێ و ئەمەش قەیرانی سیاسی لێدەکەوێتەوە.

ترەمپ بە پێچەوانەی سەرۆکەکانی پێشتری ئەمریکا، ئامادەی سازان و رێککەوتن نییە. سیاسەتەکانی ترەمپ، لە  هەمبەر بە ئێران و کۆریای باکوور، پەرەی بە ئاڵۆزیيەکان داوە، فرۆشتنی چەکی ئەتۆمی بە بەهای ٢ ترلیۆن دۆلار، هەر جۆرە هەوڵێک بۆ بەرەنگاربوونەوەی چەکی ئەتۆمی لە بار دەبات. ٢٦ سیناتۆری ئەمریکا لە نامەیەکدا نووسیویانە “ئەم بابەتە نە تەنها رکابەرایەتی چەکی ئەتۆمی کەمتر ناکاتەوە، بەڵکو رێککەوتنەکانی سیناش دەخاتە ژێر پرسیارەوە”. ئەوان دەڵێن، کە “وەبەرهێنان لە بواری چەکە ئەتۆمیيەکان دەبێ هاوتەریب بێت لەگەڵ هەوڵەکان بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ئەم چەکانە”.

شەڕ لەگەڵ ئێران، مەترسییەکی دیکەیە، کە لە ساڵی نوێ، جیهان بەرەوڕووی دەبێتەوە، دەستپێکی شەڕێکی نوێ و گەورە لە ناوچەکە، بێگومان زیاترهانی ئێران دەدات، کە پەرە بە بەرنامە ئەتۆمیيەکانی بدات. سعودیە پێشتر بەڵێنی داوە، کە بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئێران هاوبەشێکی بەردەوام و سەرەکی بێت، بێجگە لە سعودیە ژمارەیەکی دیکە لە وڵاتانی ناوچە وێڕای ئیسرائیل، ئامادەیی و زەمینەی پێکهێنانی بەرەیەکی نوێیان لە دژی ئێران تێدایە.

مەترسی شەڕ لەگەڵ ئێران، لە مەترسی شەڕ لەگەڵ کۆریای باکوور گەورەترە. هۆکارەکەی ڕوونە، لە باکووری رۆژهەڵاتی ئاسیا هیچ هاوپەیمانێکی ئەمریکا ئامادە نییە بەرەیەکی شەڕ بکاتەوە، بەڵام سعودیە له‌ ژێر دەسەڵاتی بن سەلمان و ئیسرائیلی ژێر دەسەڵاتی نەتانیاهۆ، ئامادەیی تەواویان بۆ شەڕێکی گەورە لە دژی ئێران تێدایە.

جۆن بۆڵتۆن و مایک پۆمپیۆ، توانيويانه‌ زۆرترین گوشار بۆ سەر ئێڕان ئیدارە بکەن. وڵاتانی ئەوروپیش نیگەرانی توندتربوونەوەی ئەم ململانێیەن، ئەگەری زۆرە کە سەرانی ئیسرائیل، سعودیە و ئەمریکا، ئامادەکاری تەواو بۆ دۆخی شەڕ بکەن، کەنداو هەروەکو ساڵی ٢٠١٨ زەمینەی هەڵگیرسانی شەڕێکی ناوچەیی تێدا بەدی دەکرێت.

کۆریای باکوور مەترسییەکی دیکەیە، کە پێدەچێ لە ساڵی ٢٠١٩ وەک خۆی بەردەوام بێت، سەرۆکی کۆریای باشوور توانی بارگرژییەکان لە نێوان ئەمریکا و کۆریای باکور، کەم بکاتەوە و رێگا بۆ رێڕەوێکی دیپلۆماسی لە نێوان واشنتۆن و پیۆنگ یانگ خۆش بکات. پەیوەندی چاوەڕواننەکراوی کیم جۆنگ ئون لەگەڵ سەرۆکی ئەمریکا لە سەنگاپور، گەشبینیەکان سەبارەت بە چارەسەری دیپلۆماسیانەی کێشەکانی نێوان دوو وڵاتی زیاتر کردووە. ئەگەر ترەمپ لە سالی ٢٠١٩ رێککەوتنێکی نوێ لە گەڵ کیم ببەستێ، مانای وایە، کە ئاسایشی کۆریای باکوور گرەنتی کراوە و هاوکات ژێرخانی ئەتۆمی پیۆنگ یانگی لە ناوبردووە، بە پێچيەوانەوە دەبێ چاوەڕێی ئەگەری دیکە بکرێت.

باشوری ئاسیا، کارەساتێکی ئەتۆمی شاراوەی لە خۆدا جێ کردۆتەوە، گرژیيەکانی نێوان هیند و پاکستان، لە ساڵی ٢٠١٨ کەم بووەوە، بەڵام ئیمکان و ئەگەری گرژبوونەوەی کێشەکان بەهێزە، شەڕ لە نێوان دوو وڵات ئەگەرەکانی بەردەوام بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی بەهێزتر کردووە، لە وەها حاڵەتێکدا دەبێ چاوەڕەێی شەڕی ئەتۆمی، کوشتاری دەیان ملیۆن کەس و قەیرانی ئابوری لە جیهان بین.

پاکستان و هیند، دوو وڵاتن، کە توانای ڕوو لە گەشەی ئەتۆمییان هەیە، هەر دوو وڵات نزیک بە ١٥٠ چەکی ئەتۆمییان هەیە و خەریکی دروستکردنی وزەخانەن بۆ بەرهەمهێنانی پلۆتنیۆم و یۆرانیۆمی پیتێندراو، کە دواجار بۆ بەرهەمهێنانی چەکی ئەتۆمی بەکاری بهێنن.

زانایانی ئەتۆمی پێیانوایە، کە بەکارهێنانی بۆمبی ئەتۆمی لە باشووری ئاسیا، لێکەوتەی دەبێت و زیانی گەورە بۆ سەر بەرهەمە خۆراکیيەکانی جیهان لە وەها حاڵەتێکدا پێشبینی دەکرێ زیاتر لە یەک ملیارد کەس لە دانیشتوانی ناوچەکە بەرەوڕووی قات و قڕی ببنەوە، هاوکات دەبێ چاوەڕێی قەیرانی پەنابەران بکەین، کە دەبێتە هەڕەشەیەکی گەورە بۆ سەر شارستانییەتی جیهانی سەردەم

Share.

About Author

بوچون نوسین داخراوە.

Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com