ئەمریکا و شۆرشی ١٩٧٩ی ئێران

0


نوچەنێت

هەموو شۆڕشە مەزنەکانی مێژووی هاوچەرخ،هەڵگری ئایدیۆلۆژیا، رێبەری و بەرنامەی تایبەت بە خۆ بوونە  کە دوائامانجی پێش خستنی کۆمەڵگا و جێ خستنی چەمکی حاکمییەت و دەسەڵاتی خەڵک بوو، بەڵام شۆڕشی ١٩٧٩ ئێران،پێچەوانەی ئەم ڕەوتە،لاڕێی کرد و ئەنجامێکی دیکەی لێکەوتەوە.بە کورتی ویستی خەڵک نە تەنها بە کردەوە،بەڵکوولە بەیانی تیۆریکیشدا، کەوتە پەڕاوێزەوە.

بێزاری سەرجەم چین و توێژەکانی ئێران،فاکتەری سەرەکی سەرهەڵدانی شۆڕش بوو،بەڵام ئەوەی کە ئایەتولڵاکان دەسەڵاتیان بە دەستەوە گرت و زۆرجار لە دەقی سیاسی ئۆپۆزسیۆنی ئێران بە ناونیشانی “دزرانی دەستکەوتەکان”ی شۆڕش هاتووە،دەرەنجامی دوو هۆکار بوون،یەکەم،سەرکوت و گەندەڵی ونابەرابەری چینایەتی،بە تایبەت لە دەیەی کۆتایی تەمەنی  رژێمی پاشایەتی گەیشتبووە ڕادەیەک کە زۆربەی خەڵک ئامادە بوون بۆ دەربازبوون لێی،هەموو رێگایەک بگرنە بەر.دووەم،تا سەروبەندی شۆڕش سەرجەم هێز  ولایەنە سیاسیەکان بە جۆرێک لە جۆرەکان سەرکەوت و پەراوێز خرابوون،ئەوەی مابووەوە ئایەتولڵاکان بوو کە وەک هێزێکی کاریگەر لە گۆڕەپانی سیاسیدا مابوونەوە.بەم پێیە،خودی رژێمی پاشایەتی،بە شێوەی نەخوازراو،پێگەیەکی کۆمەڵایەتی بەرفراوانی بۆ لایەنگرانی ئایەتولڵا خومەینی پێکهێنابوو.(١)

شای ئێران لە کێتیکدا چاوەڕێی وەڵامی ئەمریکیەکان بوو،دەبوو بڕیاری کۆتایی بدا،ئەوەی کە ئایا لە ئێران دەمێنێتەوە یان دەبێ بڕوات.ئەمریکا لە ژێر گوشاری خەڵکی ئێران،چیدیکە نەیدەتوانی پشتیوانی لە ناوبراو بکات…ئەمە هەواڵێک بوو کە ئاژانسەکانی هەواڵی جیهانی دوای کۆبوونەوەی نافەرمی سەرانی چوار وڵاتی ئەمریکا، بەریتانیا، فەڕەنسا  وئەڵمانیا بڵاویان کردەوە،کە رێک دەیکردە دوو هەفتە بەر لە سەرەکوتنی شۆرشی ١٩٧٩ی ئێرانیەکان.

رۆژانی ٤ بۆ ٧ی جانیوەری ١٩٧٩،کالاهان،ژیشکاردستەن و ئیشمیت لە دوورگەی گوادلۆپ،هەڵکەوتوو لە دەریای کارائیب سەبارەت بە کۆمەلێک پرسی جیهانی و یەک لەوان ئێران کۆبوونەوە. جیمی کارتەر لە بیرەوەریەکانی خۆی دەنووسێت:تێگەیشتم سێ کەسەکەی دیکە،پشتیوانییەکی ئەوتۆ لە شای ئێران ناکەن،ئەوان بیریان لە پێکهێنانی دەوڵەتێکی نوێ  دەکردەوە و هەمووان پێان وابوو کە دەبێ شا بڕوات.

والری ژیشکاردستەن، سەرۆکی فەڕەنسا لە میانی کۆنفڕانسی گوادلۆپ،پێی وابوو کە جیم کالاهان،سەرۆکوەزیرانی بەریتانیاش لە گەڵ خستنی شای ئێراندایە،بەریتانیەکان پێیان وابوو ئەگەر شا بمێنێتەوە، شەڕی ناوخۆیی سەرهەڵدەدات، خەڵکانێکی زۆر دەکوژرێن و کۆمۆنیستەکان دەسەڵات بە دەستەوە دەگرن.

سەرۆکی فەڕەنسا،تەنانەت بە کارتەری گوتبوو کە پەیوەندی بە دژبەرانی شاوە بکات،چون پاریس بڕیاری کۆتایی دابوو،دەبا شا چووبا.ئەوان دەوری شایان خەت کێشابوو.

 چەند رۆژ داوای کۆنفڕانسی گوادلۆپ،واشنتۆن بە رێگەی دوو نێردەی ژیسکاردستەن،پەیاماێک ئاراستەی خومەنی دەکات. چوونی شا یەکلایی بۆتەوە،لە داهاتوویەکی نزیکدا ئێران جێ دەهێڵێ،دەبێ ئاگاداری مەترسی سوپا بێت،کودەتای سوپا دۆخەکە ئاڵۆزتر دەکات.خومەینی لە وەڵامدا دەڵێت:کارتەر ئەگەر نیازپاکی دەنوێنێ و دەیهەوێ هێمنی ئێران پارێزراو بێت  وخوێنی هیچ کەس نەڕێژێت،باشتر وایە شای ئێران ببات و پشتیوانی دەوڵەتی بەختیار نەکات.هۆشداری دەدەمە ئەمریکا،ئەگەر لە ئێران کودەتا ڕووبدات،لە ئێوەی دەناسم.(٢)

کۆنفڕانسی گوادلۆپ یەکێکە لە نهێنیەکانی مێژووی هاوچەرخی ئێران.لێرەوە یە کە زۆریەک لە چاودێرانی سیاسی و مێژوونووسان پێیان وایە کە لەمسەرانی چووار وڵاتی زلهێزی جیهان لەم دوورگەیە گەیشتنە ئەو ئەنجامە کە شای ئێران دەبێ ماڵئاوایی لە دەسەڵاتی پاشایەتی و بنەماڵەیی خۆی بکات.لەم سەروبەندەدا بووە کە سەرۆکی ئەمریکا نامەیەکی ڤیلیام سالیوانی پێگەیشتووە بەم ناوەرۆکە:ساتی چارەنووس ساز بەڕێوەیە.شا لە سەر دوو رێیانییە،یان دەبی کاروباری وڵات رادەستی شاپوری بەختیار بکات و بۆ خۆی بڕوات یان ئەوەی کە رێگە بە سوپای بدات کە سەرکوتی خەڵکی ئێران بکات.

سالیوان ،باڵیۆزی ئەمریکا لە تاران بە سەرۆکی وڵاتەکەی دەڵێت لە ئێستادا دەبێ تەرکیز بخەینە سەر چۆنیەتی رۆیشتنی شا،لێرەوەیە کە ئەمریکەکان هیوایەکیان بە شای ئێران نامێنیت.سالیوان پێی وابوو کە تەنها سەرۆکی ئەمریکا دەتوانێ قەناعەت بە شای ئێران بهێنی کە دەبێ گۆڕەپانەکە چۆڵ بکات.کارتەر دەست بە جێ راوێژکارانی خۆی خۆ دەکاتەوە،لێیان دەپرسێ کە ئایا شای ئێران دەبێ بڕوات یان نا.ئەنجامەکەی دەبێتەوە ئەوە کە بە زمانێکی دیپلۆماسیانە داوا لە شای ئێران بکرێ بۆ پشوودان و کاروباری نەخۆشی ئێران جێ بهێڵێ…

قدرت جهانی وابستگی نداشته باشد “نباید برای آمریکا ناکامی تلقی شود.”

کارتەر جەخت دەکاتەوە کە فەرماندە باڵاکانی سوپای ئێران لە ناوخۆ بمێننەوە و سوپاکە یەکگرتوو بهێڵنەوە،گرنگە کە سوپای ئێران پارێزەری پەیوەندیەکانی تاران و واشنتۆن بێت.(٣)

شا پیاوی قەیران نەبوو

سەعید حەجارییان،یەکێک لە تیوریسیەنە گەورەکانی رەوتی ریفۆرمخوازی لە ئێرانی دوای شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران دەلێت:شۆڕش دیاردە و ڕووداویکی چەند رەهەندییە،پێمو ایە لاوازی شا،هۆکاری شۆرش بوو،شا کەسایەتییەکی لاوازی هەبوو،لە منداڵییەوە وابوو،ئەو پیاوی قەیران نەبوو.

بە گوتەی حەجارییان،جیمی کارتەر،سەرۆکی ئەمریکا گەیشتبووە ئەو ئەنجامە کە باشتر وایە رژێمە دیکتاتۆرەکانی ناوچەکە،بگۆڕدرێن بۆ رژێمی دیموکرات،هەر بۆیە ئێمە ناومان نابوو جیمی کراسی،کارتەر پێی وابوو کە دیکتاتۆرەکان بەرگە ناگرن،هەر وەک چۆن ئێستاش پێیان وایە لە بەهاری عەرەبیدا،دیموکراسی قازانجی بۆ ئەوان زۆرترە.(٤)

سێ رۆژ داوای چوونی شا لە ئێران،ئایەتوڵڵا خومەینی بە ئەمریکا دەلێت ئەگەر لایەنگرانی دەسەڵات و کاروباری ئێران بە دەستەوە بگرن،شێرەی نەوت بە رووی رۆژئاوا ناگرێتەوە و لە گەڵ ئەمریکا پەیوەندییەکی دۆستانە گرێ دەدات.بە پێی بەڵگەیەک(١٩ی جانیوەری ١٩٧٩)خومەنی هەروەها بەڵێن دەدات کە شۆڕشی ئیسلامی ئێران بۆ وڵاتانی دیکە هەناردە نەکات.

خومەینی هەروەها گوتبووی:داوا لە خەڵکی سعودیە،کوێت و میرنیشەکانی کەنداو و عێراقیەکان دەکەین کە بیانیەکان لە وڵاتی خۆیان وەدەربنێن،سیاسەتی ئێمە ئەوەیە کە دەستوەرادان لە کاروباری ناوخۆی گەلانی دیکە نەکەین.

ئەم بەڵێنانە بەشێکە لە وەڵامی نهێنی خومەینی بە چوار پرسیاری ئیدارەی کارتەر سەبارەت بە داهاتووی بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا لە ئێران کە بەلگەنامەکەی ٣٥ ساڵ دوای شٶرشی ١٩٧٩ و لە نۆڤەمبەری ٢٠١٣ بڵاو کرایەوە.

بەرامبەر بەم بەڵێنانە خومەنی تەنها یەک داوای لە ئەمریکیەکان هەبووە،ئەویش ئاسانکاری بۆ گەڕانەوەی بوو بۆ ئێران.خومەینی لە وەڵامی پەیامەکەی کارتەر ،گوتبووە:ئەگەر ئیدارەی ئەمریکا واز لە پشتیوانی کردنی گروپێکی گەندەڵ بهێنی و سیاسەتی خۆی بگۆڕێ،داهاتووی پەیوەندیەکانمان لە گەڵ ئەمریکا ،داهاتوویەکی دۆستانە دەبێت.

کارتەر و خومەینی کەناڵی پەیوەندی نهێنی خۆیان تا یەک رۆژ بەر لە چوونی شای ئێران پاراستبوو.لە سەر یەک ،خومەینی لە وەڵامی پەیامەکەی سەرۆکی ئەمریکا ،حکومەتێکی وێنا کردبوو کە رەنگە لە رووی سەربازی و ئەمنی لە ئەمریکا نزیک نەبێتەوە،بەڵام دژۆ کۆمۆنیست دەمێنێتەوە و پەیوەندییەکی دۆستانەی لە گەڵ واشنتۆن دەبێت،سەقامگیری و ئارامی ناوچەکە تێکنادات و گرنگتر لە هەمووان شێرەی نەوت بە ڕووی رۆژئاوادا ناگرێتەوە.چون دەست راگەیشتن بە نەوتی ئێران یەکێک لە پەرۆشیەکانی ئەمریکا بوو.

خومەینی هەروەها جەختی کردبووەوە کە چیدی چەک و چۆڵی ئەمریکیەکان ناکڕن،بەڵام لە ڕووی گەشەی ئابوری و کشتوکاڵی پێویستییان بە واشنتۆن دەبێت.سەبارەت بە داهاتووی وەبەرهێنانی ئەمریکیەکان لە ئێران،خومەینی بێ دەنگی هەڵدەبژێرێ  وئامادە نییە سەبارەت بە چەند و وچۆنی قسە بکات،بەڵام جەخت لە سەر بەرژەوەندیە باڵاکان و گەشەی ئێران دەکاتەوە.

دۆخی شۆڕشی ئێران زۆریەک لە ئەمریکایەکان  وهاوپەیمانانی ناوچەیی واشنتۆنی نگەران کردبوو، بە پێی هەڵسەنگاندن و بەراوردێکی دەزگای هەواڵگری ئەمریکا(سی.ئای.ئەی) ،وڵاتانی عەرەبی دراوسێ خوازیاری ئەوەن کە واشنتۆن دۆخەکە کۆنتڕۆڵ  وهێور بکاتەوە،بە پێچەوانەوە،ڤایروسی شۆڕش تەشەنە دەکات.ئەم نیگەرانیەی عەرەبەکان دەگەڕایەوە بۆ ترسی ئەوان لە سیاسەتێک کە دواتر بە هەناردەکردنی شۆرشی ئیسلامی ناسرایەوە،کە ئێستاشی لە گەڵ بێت،وەک سیاسەتی جەوهەری و سەرەکی کۆماری ئیسلامی پەیڕەو دەکرێت.

لە ڕاپۆرتەکەی دەزگای هەواڵگری ئەمریکا،ئاماژە بەوەش کراوە کە وڵاتانی عەرەبی،پێیان وابوو کە خومەینی و لایەنگرانی توانای ئیدارەدانی وڵاتیان نییە و درەنگ یان زوو،چەپە توندڕەوەکان،بە رێگەی شۆرشی دووەم،دەسەڵات لەم وڵاتە بە دەستەوە دەگرن.

مێژوو نیشانی دا کە بەرارود و لێکدانەوەی ئەمریکا،رۆژئاوا  ووڵاتانی عەرەبی هەڵە بوو.لایەنگرانی خومەینی /پەیڕەوانی هێڵی ئیمام،دەست پێشخەرییان کرد و ٤ی نۆڤەمبەری ١٩٧٩،بە داگیرکردنی باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە تاران شٶڕشی دووەمیان بەرپا کرد.میانەڕەوەکان بە تۆمەتی دۆستایەتی لە گەڵ ئەمریکا لە دەسەڵات دوور خرانەوە،بەشێکی زۆر لە هێز  ولایەنە چەپەکان خۆیان بە دەستەوە دا و پەیوەست بە ئۆردووگای خومەینی بوون و بەشەکەی دیکەش پەراوێز و سەرکوت کران.

سێ مانگ دوای داگیرکردنی باڵیۆزخانەی ئەمریکا،خومەینی پەیامێکی مێژوویی ئاراستەی”زوڵملێکراوانی جیهان”کرد و رایگەیاند:ئێران لە هەموو ڕوویەکەوە کۆتایی بە بەستراوە بوونی خۆی بە ئەمریکا دێنێ و لە دژی ئەمریکای بێ بەزەیی وجیهان خۆر دەوەستێتەوە.خومەینی گوتیشی:تا دوا دڵۆپی خوێن،لە دژیان دەوەستینەوە،چونکە ئێمە پیاوی شەڕین،شۆڕشەکەمان بۆ هەموو جیهان هەناردە دەکەین،چون شٶڕشەکەمان ئیسلامییە.(٥)

خومەینی کڵاوی لە سەر ناین

محەممەد مەلەکی،یەکەم سەرۆکی زانکۆی تاران لە دوای شۆڕشی ١٩٧٩،لە نامەیەکدا لاپەرەکانی دەیان ساڵی ڕابردووی هەڵداوەتەوە.لە نامەیەکی سەرئاوەڵای محەممەد مەلەکی هاتووە:

بە دەر لە دروشمی سەرەکی شۆڕش کە سەربەخۆیی،ئازادی  وکۆماری ئیسلامی بوون،دروشـکەنای دیکە بۆنی مەرگیان دەدا،دەیتان ساڵە دروشمی مەرگ و نەمان دەڵێینەوە،بە بێ ئەوەی باس لە ژیان و مان بکەین.

بۆ کاتێک خومەینی لە پاریس لە ژێر سێىەری دارە سێوێک پاڵی دەدایەوە و دروشـمی بەتاڵی دەدات،بۆ کاتێک ئێمە وێنەی خومەنیمان لە مانگ دەبینی،بیرمان لە هیچ شتێک نەدەکرنەوە،کڵاوی ئەومان چووە سەر.

مەلەکی لە سەر ئەو باوەڕەیە کە دوای دەیان ساڵ لە سەرکوت لە ناوخۆ و دەستوەردان لە دەرەوە،ناکرێ چاوەڕانی نەرمی نواندن لە رژێمی ئێران بکرێت.بە گوتەی مەلەکی،دوای ئەم هەموو ساڵە،ڕوون نییە کەی و چۆن رێز لە مافەکانی مرۆڤ لە ئێران دەگیرێ.(٦)

نەبوونی ناسیاری  وزانیاری لە سەر خومەینی و ئامانجەکانی،بە تایبەت پێش سەرکەوتنی شۆڕش،بابەتێک بوو کە دواتر لە دوتوێی راپۆرتەکاندا جەختی لە سەر کرایەوە.ساڵێک بەر لە ڕووخانی رژێمی شا،بەرپرسانی باڵای باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە تاران پێیان وابوو کە بزووتنەوەی ئیسلامی بە سەرکردایەتی سیمبۆلیکی خومەینی،تایبەتمەندی دیموکراتبوونی تێدایە.

ئامادەکاری سەرەکی ئەم راپۆرتە،جۆرج لیمبراکس،بەرپرسی بەشی سیاسی باڵیۆزخانە بووە و زانیاریەکانی زۆرتر بە رێگەی دەم و چاوە میانەڕەوەکانی بزووتنەوەی ئازادی و بەرەی نەتەوەیی دەست خستبوو.ئەو و هاوکارەکانی چاوەڕێی ئەوەیان نەدەکرد رۆژێک لە رۆژان خومەینی بێتە او گۆڕەپانی سیاسەتەوە و بە ناونیشانی وەلی فەقیە،کاروباری وڵات بە دەستەوە بگرێت و دەسەڵات قۆرغ بکات.

عەباس میلانی،مێژوو نووس و مامۆستای زانکۆی ستەنفۆرد،ڕای وایە کە ئەمریکیەکان زانیاری تەواویان لە سەر خومەنی نەبوو،چون بەرهەمەکانی لانی کەم بە زمانی ئینگلیزی چاپ و بڵاو نەبوونەوە.هەر چەند میلانی پێی وایە کە تاوانباری سەرەکی خودی ئێرانیەکانن بە پلەی یەکەم.لەم بارەوە چەپەکان،بەرەی میللی و دیموکراتەکان بە تاوانبار دەزانێ کە دەستی خومەینییان نەخوێندبووەوە.

یەکێک لەو کەسانە کە میلانی ئاماژەی پێکردووە،ئیبراهیم یەزدی،یەکەم وەزیری دەرەوەی ئێران بوو لە دوای شٶڕشی ١٩٧٩.یەزدی دوو مانگ بەر لە سەرکەوتنی شۆڕش لە گەل هێنری پرێکت،بەرپرسی مێزی  ئێران لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا زنجیرە گفتوگۆیەکی چڕ و پڕ و نهێنی دەست پێکردبوو.

پرێکت یەکێک بووە لەو کەسانە کە لە ئیدارەی کارتەر کە پێداگری لە سەر قبووڵکردنی ئەنجامەکانی شٶڕشی ١٩٧٩ کردۆتەوە.ناوبراو بە بی بی سی گوتووە دوای ئەوەی لە گەڵ یەزدی چەند دیدار و گفتوگۆیەکی ئەنجام دا،ڕاپۆرتی دانیشتننەکانی داوەتەوە بە بەرپرسانی سەرەوەی خۆی و ئەوانیش ڕاپۆرتەکەیان بە هەند وەرگرتووە.یەزدی لەم دیدارانەدا بە پرێکتی گوتبوو کە بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا دەخوازێ کە واشنتۆن پەیوەندی بە ئۆردوگای دژبەرانی شای ئێرانەوە بکات کە خومەینی سەرکردایەتی دەکرد.

پرێکت دواجار دانی بەوەدا ناوە کە ئاگاداری ناوەرۆک و وردەکاری داواکاریەکانی خومەینی نەبوون.ئێستا کە بیر لە ڕابردوو دەکەنەوە،باوەڕیان هێناوە کە رابەری کۆماری ئیسلامی فریوی داون.(٧)

گروپە چەپەکانی ئێرانی لە شۆڕشی دژ بە سیستمی پاشایەتی،خوازیار و لایەنگری رژێمێکی خەڵکی لە چوارچێوەی کۆماری دیموکراتی گەل،حکومەتی کرێکاری و دەسەڵاتی خەڵکی بوو.ئەوان خوازیاری جیاکردنەوەی ئایین لە دەسڵات بوون.بەڵام دواتر پشتیوانی حزبی تودەی ئێران و رێکخراوی فیداییەکانی گەل/زۆرینە لە  ئایەتوڵڵا خومەینی و کۆماری ئیسلامی،رێک بە پێچەوانەی ئەو ئامانجانە بوون کە گروپە چەپەکان باوڕی قووڵیان پێبوو.ئەم وەرەچەرخان و گۆڕانکاریە لە سیاسەت و خەتی فکری چەپەکان هەڵدەگەڕاوە بۆ بەرژەوەندی و سیاسەتی دەرەوەی یەکێتی سۆڤییەتی جاران و کەمپی سۆسیالیستی.(٨)

سەرباری دەوری دیاریکەری چەپەکان و هێزە غەیرە ئیسلامیەکان لە سەرخستنی شۆرش،بە هۆی بەرگری نەکردنیان بەرامبەر بە رەوتی ئیسلامی کە خومەینی سەرکردایەتی دەکرد،وای کرد کە بەرە بەرە مەیدانیان بۆ چۆڵ بکەن.زۆریەک لە رەوتە نیشتمانی،نەتەوەیی-مەزهەبیەکان،لیبڕاڵ و چەپەکان بە سیاسەتی ئاڵۆز و سازشکارانەیان،ئەم بوارەیان بۆ رەوتی خومەینی رەخساند.

نێهزەتی ئازادی،تەنانەت بەر لە سەرکەوتنی شۆڕش پەیوەستی کاروانی خومەینی بوو.بەرەی میللیش لە ژێر ناو  وبە پاساوی بەرگری لە دەولەتی کاتی موهەندیس بازرگان،پەیوەستی ئەم کاروانە بوو هەندێک لە رەوتە مەزهەبیەکان،بۆ وێنەی هیڵی شەریعەتی و لە نێوانیاندا گروپی فیرقان،دوای ئەوەی کە ڕوویان کردە سیاسەتی تیرۆر،هەر لە سەروەتاوە بیانوویان دایە دەستی لایەنگرانی خومەینی.

رێکخراوی موجاهدینی خەڵکی کە سەرەتا خۆی لە پشت ئایەتولڵا تاڵەقانی شاردبووەوە،سیاسەتی دووفاقەی بەرامبەر بە خومەینی گرتە بەر،سێ ساڵ دواتر بە راگەیاندنی شەڕی چەکداری لە دژی رژێمەکەی خومەینی،بیانوو و پاساوی سەرکوتیان بۆ فەراهەم کرد.

بەڵام گەورەترین ئینشقاق  ولێکدابڕان لە نێوان چریکە فیداییەکان ڕوویدا و بە سەر دوو لایەنی زۆرینە و کەمیەدا دابەش بوون،کە دواتر فیداییەکان،باڵی زۆرینە لایەنی خومەینییان گرت.

رێکخراوی فیداییەکان کە بە گەورەترین و کاریگەرترین رێکخراوی چەپ و ئۆپۆزسیۆنی کۆماری ئیسلامی هەژمار دەکراو،دەنگی خستە پاڵ داگیرکردنی باڵیۆزخانەی ئەمریکا و بەم شێوەیە ئاڵۆزیی و سەرگەردانییەکی لە بەرەی چەپ نایەوە.باڵی زۆرینە بەرە بەرە لە حزبی تودەی ئێران نزیک بووەوە کە پێشتر خۆی بە دەستەوە دابوو.

بۆ باڵی زۆرینە چووە ئۆردوگای حزبی تودەوە.باوترین وەڵامەکان لە بەرامبەر ئەم پرسیارە بریتین لە:

یەکەم،لە سەروبەندی شۆرش،رێکخراوی  فیداییەکان زۆریەک لە کادیرە بە ئەزموون و پێشکەوتووەکانی لە دەست دابوو،

دووەم،حزبی تودە توانایەکی بەرچاوی تیۆریک هەبوو،لە گەل ئەوەی کە خاوەندی هەزاران کادیری بە ئەزموون و کارامە بوو.

سێهەم،فییداییەکان لە گەڵ ئەوەی کە ناکۆکی و جیاوازی تاکتیکی و سیاسیان لە دژی رژێمی شا هەبوو،بەڵام لە رووی ئایدیۆلۆژییەوە خزمایەتی لە گەڵ توودەییەکان هەبوو.

ئەوە بوو کە چەپ بەرامبەر بە کۆماری ئیسلامی بەرگەی نەگرت و بە کردەوە خزمەتیان بە جێگربوونی دەسەڵاتی ئایەتولڵاکان کرد.(٩)

چل ساڵ دژایەتی جیهان،٧ خول دانوستانی ژێربەژێر

رۆژنامەی ئافتابی یەزد،لە راپۆرتێکدا بە ناونیشانی”٧ جار دانوستانی ژێربەژێر لە ماوەی چل ساڵی رابردوودا”،دەنووسێت:بەرپرسانی ئێرانی لە دوای شٶرشی ١٩٧٩،بە دیاریکراوی ٧ جار لە گەڵ لایەنە بیانیەکان و بە تایبەت ئەمریکیەکان(شەیتانی گەورە) .(١٠)

باڵیۆزی پێشووی ئێران لە کوبا لە گفتوگۆ لە گەڵ ئاژانسی هەواڵی ئانادۆڵی تورکیا،لایەنی ئایدیۆلۆژی و لێدوانە توندەکانی بەرپرسانی کۆماری ئیسلامی،گوشارەکانی ئەمریکا لە مەسەلەی رێککەتونی ئەتۆمی،یارگیری ئەمریکا لە ناوچە و هەوڵدانی بۆ پێکهێنانی هاوپەیمانییەکی ناوچەیی و بە تایبەت پلانی پێکهێنانی ناتۆی عەرەبی بە فاکتەرە سەرەکیەکانی داخرانی دەرگای گفتوگۆ لە نێوان تاران و واشنتۆن دەزانێ.

ئەم دبلۆماتکارەی پێشووی ئێران،ئەنجامدانی دانوستان و وتووێژی ژێربەژێر و داخراو لە گەڵ ئێرانیەکان پشتڕاست دەکاتەوە و دەشلێت:ئەمریکا  وئێران لە ماوەی چل ساڵی رابردوودا بە نهێنی و بە ئاشکرا کۆبوونەتەوە،ئەفشار سولەیمانی ئاماژە بە ئەنجامدانی گفتوگۆ لە کاتی هێرشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە ٢٠٠٣ دەکات،هەروەها دانوستان لە بارەی ئەفغانستان ،تەوەرێکی دیکەی ئەم گفتوگۆ نهێیانە بووە.

کۆبوونەوەی جەواد زەریف و جۆن کێری،وەزیرانی دەرەوەی ئێران و ئەمریکا کە ئەنجامەکەی بوو بە رێککەوتنی ئەتۆمی،دیارترینی ئەم گفتوگۆیانە بووە.بە گوتەی ئەم دبلۆماتکارە ئێرانیە،بەرپرسانی دوو وڵاتە لە پەراوێزی کۆبوونەوەی سوریا لە جنێف،چەندین جار کۆبوونەتەوە.

لە بارەی هەڵبژاردنی بێ دەنگی لە لایەن حەسەن ڕوحانی،سەرۆککۆماری ئێرانەوە بەرامبەر بە پیشنیاری دۆناڵد ترەمپ بۆ ئەنجامدانی خولێکی نوێی دانوستیان لە نێوانیان،سولەیمانی دەلێت:خوێندنەوەی دوو وڵات بۆ پرسە هەستیارەکان گەلیک جیاواز  ولێک دوورن،ئایدیۆلۆژی کۆماری ئیسلامی و ڕوانین  وسیاسەتی دەستوەردانی لە وڵاتانی جیهان، لە لایەن ئەمریکاوە قبووڵ ناکرێت.ئێرانیش هەمان هەڵوێستی هەیە.بابەتی ئیسرائیل و فەلەستین یەکێکی دیکە لە خاڵە ناکۆکەکانی نێوانیانە.کشانەوەی ئەمریکا لە رێککەوتنی ئەتۆمی و هەوڵدانی بۆ پێکهێنانی بەرە  وهاوپەیمانی دژ بە ئێران،بە تایبەت کە ئەم دواییانە باس لە هاتنە کایەی ناتۆی عەرەبی دەکرێت بەشێک لە بەربەستەکانی بەردەوام بوونی گفتوگۆکانن.

 بە گوتەی باڵیۆزی پێشووی ئێران لە کوبا،لێدوان و هەلوێستی توندڕەوانەی ئێرانیەکان گرفتێکی دیکەیە.ئەمەش تەنها بێ متمانەیی ئەمریکای بەدواوەیە.گفتوگۆ لە گەل ئەمریکا لای باڵەکانی ناو دەسەڵاتی ئێران تەنها کارتێکی سیاسی و مەترسیدارە.بابەتی گفتوگۆ لە گەڵ ئەمریکا،بۆتە  ئامرازی پاکانە حیسابی باڵەکان،ئەمە لە خۆیدا بەربەستە بۆ ئەنجامدانی گفتوگۆ.ئێرانیەکان لە بری ئەوەی بیر لە ستراتیکی برانەوە-برانەوە بکەنەوە،بیر لە هەل ومەرجی بەرابەر دەکەنەوە،لە کاتێکدا دوو وڵات دوو پێگەی جیاوازیان لە پانتای سیاسەتی جیهانی  وناوچەیی هەیە.(١١)


سەرچاوەکان

١   http://www.bbc.com/persian/iran/2012/01/120131_l44_tudeh_party_left_iran

٢   http://irdiplomacy.ir/fa/news/112496

٣   http://www.bbc.com/persian/iran/2016/06/160602_u01_iran_shah_us

٤   http://fa.rfi.fr/%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%B3%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-20130312/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86

٥   http://www.bbc.com/persian/iran/2016/06/160605_kf_khomeini_pledges_us

٦   https://ir.voanews.com/a/mohammad-maleki-open-letter-ministry-intelligenec-persecution-hassan-rouhani-university-of-tehran/1853435.html

٧   http://www.bbc.com/persian/iran/2015/02/150208_u04_precht_khomeini

٨   http://asre-nou.net/php/view.php?objnr=43381

٩   http://www.bbc.com/persian/iran/2012/01/120131_l44_tudeh_party_left_iran

١٠   https://www.aa.com.tr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AD%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B7%DB%8C-40-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D8%AE%DB%8C%D8%B1/1233239

١١   http://www.trt.net.tr/persian/thlyl-w-gzrsh/2018/08/03/mwn-mt-dd-w-pychydh-br-sr-rh-mdhkhrt-yrn-amrykh-1025434

Share.

About Author

بوچون نوسین داخراوە.

Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com